Yulva Zuğauças Xampanoba do P’roblemepe

Şirk’et’epek, naimonç’en 2239 mzgudaşi 222-muşi endemik’i naon Yulva Zuğauças, Gyulvaşen (Avropa do Amerik’a) eç’op’ineri teliçeli HESİ projepenişişi çodinaşen mboli cenç’areri mogapu/ok’azanuşen başk’a muti va iduşunaman.

Mt’a do Tzk’ari Dulyapeşi Bakanluğik 2013 tzanaşi Guma tutas nameçu rak’amepe it’us ki Zuğauça borges na-içalişams 95, na-ik’oden 58 HESİ (Hidroalenk’t’rik’işi Sant’rali-tzarite alenk’t’rik’i na-ik’azanen sant’ralepe) on. Va diçodu! Zuğauças, Bakanluğis “t’ast’ik’i” nameçu 253 proje daa guris uğunan.

Lazist’ani do Yulva Zuğauças ham barajepe do baraji-projepeşi mole didi a organize xalk’uri xarek’et’i Turkies içinen. Mara ham xalk’uri ek’olojik’uri xarek’et’epe devlet’ik do HES-çipek sotinuri noxenepete dogutinuşeni iburbalaman. Ham deburcali (gaddari) faaliet’epeşeni dido gza uğunan. Misali, borges naixenen çevre meğuraşeni ambai oxenu nagorums mak’azet’ape, p’rema Ankaras naon burok’rat’epeşi t’ilifonepete text’it’i eç’op’es dort’u. Lazistani do Yulva Zuğauçaşi çevreci xalk’i misa otzop’xuşeni xolo devlet’işi polisepek, candarmapek, borges na organize on paramiliteri sivili faşist’epek, t’asmanişi xampa ocaxepes naelak’açun mafiak; ceçamu, otzamu, t’ext’it’i,niğiru st’eri metodepete xalk’is duşmanluği ikuman.

Misali nauşk’unpek gvaşinanen, p’işitzana T’amt’raşi K’adaxori (Çaykara) k’azaşi Ogene beldes HESİ p’rot’est’ope na-ikums xalk’işi mole candarmapete a ordu dolopines, k’azepete dida do badepe bile t’ora oşk’ides. Xvala Ogene va moro, Abu, Senozi, Furt’una, Xurasi (Kuraisi), Salaxa, İmerxevi, Şaraho/Şeraxi (Uzungöl) st’eri dido rubati aini problemeşi doloxe sk’udun. Nagik’oretsxit iri misali ç’k’vadoç’k’va p’rat’iğepe motzirams; Furt’unas xalk’işi jginapa, Abus do Vitzes didi ek’olojik’uri k’abğa, Senozis mucadeleşeni leba osk’udu…

Şirk’et’epek, naimonç’en 2239 mzgudaşi 222-muşi endemik’i naon Yulva Zuğauças, Gyulvaşen (Avropa do Amerik’a) eç’op’ineri teliçeli HESİ projepenişişi çodinaşen mboli cenç’areri mogapu/ok’azanuşen başk’a muti va iduşunaman. Lazist’ani do Zuğauça çolist’ani otzopxuşeni k’apula devlet’is meçameri do xuk’uk’suzi, let’apeşk’uni, ğalepe/abajape/orubapeşk’uni miğurinaman, zuğaşk’uni doylesşk’ule.

Mutepeşi xuk’uk’ite ç’op’ineri “SİT-i dixa” k’ararepe bile a “k’anoni xuk’minde k’ararname”te ceziru naaxenenan viduşunatna, Xurasis vana Vitzes a çevre eylemis devlet’işi “xuk’uk’i mu it’usna him ien” lak’ides, a ağnemordaleşi “hindos xalk’işi adalet’ite gisinapetere aşk’va!” coğap’işi becit’oba do mtinoba ignapen. Zuğauças ek’olojik’uri k’abğa ujden militani a formi eç’opamsna hamuşi sebep’i naisk’udinenxuk’uksuzluğepe do timçxupek xalk’işi ozmonus golusuman şeni ren.

E do etno-kyult’ururi do lenguist’iği cepepeşan çkina (bilimi) kianaşeniti becit’i naon a xampanoba (zenginluği) naşinaxums Yulva Zuğauçaşi svaluri nenape asimilasioni p’olit’ik’ape do k’ap’it’alist’uri mtinobapeşi gurine ast’i meğuraşi kyinaris işvancuman. Hamus ar do devlet’işi ağani çevre do ek’onomik’uri siyaset’epe vuk’at’at’na “ğuru doğurasen” st’eri nask’udun ham nenape coçi realit’ete daati idzaifen, imk’ulen.

Nena nask’udun a şuroni on do himuk muşi coğrafyas muşi xalk’ite k’ai aşvancen. Let’amuşişen mt’eri xalk’i daa k’olai asimile dien do asimilasionepeşi enni didi netice mişk’unan ki nena ğura on. Borgeşi svaluri nenape Lazuri, Korturi, Xorumuri (Romeika) do Sumexuri haşo idasna 50 tzana şk’ule var on st’eri işinanen. Poşapeşi nena Lomuris ptsadatnati himu bekiti ğurudo’n, mitis vaasinapen (?). Mara Yulva Zuğauça borgeşi yulvas T’amt’raşen Şavşet’işa naisinapen ham nenape “Zuğauçaşi xaçk’a” naitzomen xaçk’aşi (k’ult’urişi) tzalami kvalepe onan, hani ğurasna, xaçk’ati ğurasen.

Moro, “Zuğauçaşi xaçk’a” dei naidzit’en mut’xa, naşk’vit’ birtum Zuğauçaşi borge, Yulva Zuğauçaşi mteli dixas bile var isk’udinen. Ham xaç’k’aşi tzalamis ist’orialuri mesvaramuşite Lazi, Eleni (Yunani), Sumexi, Kortu do enni soğunai Turkuri xaçk’apeşi manceloni ok’ok’atu dgun do ham xaçk’a Turkieşi arti svalepeşan başk’a a sk’udala’n. T’amt’raşen Şavşet’işa naigundzen ham xaçk’as Kerasuliti ç’ilili (çemane)naiç’andinen do ixoronamanşeni mak’at’eran mara hikti Turkurişi Zuğauça dialek’t’i vado Yulva Anatoliaşi dialek’t’ite isinap’inen.

Haşo gitzvat’na daa k’ai iasen; Turkieşi Turkuri sum dialek’t’is ikorten: Yulva Anatoliaşi dialek’t’i, Gyulva Anatoliaşi dialek’t’i do Yulva Zuğauçaşi dialek’t’i (Oineti-Yulva dialek’t’iti idzit’en). Yulva do Gyulva Anatoliaşi dialek’t’epe subdialek’t’epemuşite dido dobadonaşen daa mçire a svas isinapen mara Yulva Zuğauçaşi Turkuri xvala -helbet’e xolo tudeni dialek’t’epemuşite- Ağasarişen (Şalpazari) şk’ule Şarlis (Beşikdüzü) coç’ams do Art’vinişi Şavşet’i k’azaşi vit’oşk’it’ tane Kortu op’ut’eşa isinapinen. Şavşet’işi gverdis, omjoretimuşis do Gyumuşxana do Bayburt’is Yulva Anatoliaşi dialek’t’i; Ağasarişen beri yulvaşati Yulvaşi dialek’t’i ixmaren.

Ham nagitzvit’ Yulva Zuğauçaşi xaçk’aşi ot’ant’ik’oba borgeşk’unişi enteresani do becit’i a xampanoba’n do şk’uni xampanoba şk’ak’ida napsk’udit ist’oriaşk’uninde do him ist’oriate nacebdvit k’oçonobaşi xincepete ik’odu.

Yulva Zuğauças Lazi, Turki, Kortu, Xorumi, Sumexi, Poşa, Ç’ep’ni, Axisk’anuripe şeni nena, xaçk’a do arti natora xususiet’epeşan mengapu do ç’k’vadoç’k’vanobape ort’uk’ot’i, hik xalk’epeşi p’roblemepe ar on. Misali nçai ora moxt’asis t’aban fiet’epe it’uran, hus 1 lira 23 k’oroşi on -st’op’aji dixo-, mus inç’en? Mara hak’uteti içodeni, var! Yoxomuşis “t’aban fiet’i” nait’uran deine moicert, him “taban fiet’i” nçai p’olit’ik’apeşi gurine “t’avan fiet’i” ien. Mo? Xususi sektorişi fiet’epe devlet’ik nat’k’u fiet’epeşan illa mtzik’a iasen, dido orasti him fiet’işi gverdi. Devlet’işi k’ot’a p’olit’ik’ape gurineti t’k’va şilya do şilya zaxmet’ite natzilit nçait’k’vani him gomçvalupes meçatere, çare var on!E do hini cenç’arerit’k’vani bekiti a tzana şk’ule meçanen, moro, mu gaxenen!

Devlet’i do xususi sektori ok’ok’ateri şk’u midzlap’uman do ham “bedi” (k’aderi) ntxiristi varcinkturen. Misali, hikti mustaxsili tuccarişi insafis naşk’uman. Hanişen made borges arti cari-cenç’areri nek’napeti (mamçxomoba do noğas xila gamaçamust’eri arti tzulu dulyape) muç’o’n belli ren.

A hani ort’uk’o xolo vorsit’u, “nçaişi zarari” xvala ncebepeşk’unis do psik’olojişk’unişeni va’ on, let’aşeniti zarali on avropaşi gurine. Let’as naant’alen avropa çevres ğurzulişen made muti va meçams, e do ham zireat’i organiğiti maxenenant’u, mara hişo var iyu (!).

Bedimuşi lami/t’enite (rutubet’i) osk’udu naon let’aşk’unis, Çernobilite, zuğa nacemişk’ves do zuğaşk’unik naceşk’omams xesap’suzi zuğap’icişi duble (t’ubi) gzate, let’a avropate oğurinute, HES-epete orubapes k’elepçe cedvalute… haşo haşo Yulva Zuğauças sk’udalaşi kalit’e ujden dintzinen.

Ham meğuraşi çareti ar gurite mucadele on… Zuğa, oruba, mt’a, zaxmet’işi ğira, nena, xaçk’a… oçuletinuşeni.

İsmail Güney Yılmaz

Ağani Murutsxi jur tuteri Lazuri p’olit’ik’uri k’azeta. nomera 4, Maisi ’14