Xunar Yer Adları İçin Mini Lugat

sunuş

Daha önce yaptığımız ve dikkat çekici şekilde ilgi gördüğünü söyleyebileceğim lengüistik çalışma “Lazcadaki Yabancı Kelimeler İçin Kısa Sözlükçe”de olduğu gibi yine vurgulayarak belirtelim, benim akademik olarak “dilbilimci” vs. herhangi bir etiketim yok. Benim bu zevkli ve içine çeken alanla rabıtam yalnızca çocukluğumdan beri gelen amatör ilgimden ibaret.

Rize’nin Atina (Pazar) ilçe merkezine altı kilometre uzaklıktaki Xunar(i) köyündeki toponimlerin etimolojisine bir göz atacağımız bu çalışmada ilk önce sanırım Xunar(i) adının anlamının neliğini irdelememiz gerekecek, ancak bu mesele, ne yazık ki cevabı epeyi zor bir soru olarak karşımıza çıkıyor. Elimde üzülerek söylüyorum ki Bucaklişi ve Aleksiva’nın değerli çalışması“Svacoxo – Laz Yer Adları Sözlüğü” yok. Fakat, Nişanyan’ın “Adını Unutan Ülke” kitabının internet ayağındaki indeksinde, bu köyün adının anlamı için Lazca “xonari” (gürültülü. “gürleyik” diye adapte edilmiş) kelimesi öne sürülmüş ve adı geçen çalışma da referans olarak “Svacoxo”yu göstermiş.

Svacoxo’nun müellifleri bu anlamı, bir tespit ya da tahmin olarak mı yazmışlar bilmiyorum ama beni bu kelime, Xunar(i) adının kesin kökü olarak ikna etmedi. Ama bendeki bu tatminsizlik, benim başka bir fikrim ya da bulgum olduğu anlamına da gelmiyor.

Gelelim Xunar(i) adıyla ilgili köyün yerlilerinin inancına. Xunar’da bilhassa yaşı biraz geçkin olan her kimi çevirip, sorsanız “bu köyün adının anlamı ne ?” diye, size hepsi aynı cevabı verecektir : “Xu(t) beş ve nari ateş/ocak kelimelerinin birleşiminden “beş ocak” anlamına geliyor”. Efsaneye göre köye ilk yerleşen beş ailenin/ocağın varlığından ötürü bu ad verilmiş yani.(Pazar’la ilgili 1830’lu yılların salnamelerinde de Xunar’da sanırım beş kabile sayılıyordu: Muradina, Murut’i, Arnavut’i, Baynaz’i yahut Fafana ve şimdi köyde yaşamayan bir aile. Ancak kaynak şu anda elimde olmadığı için biraz faraziye konuştuğumu da söyleyeyim). Ne var ki, köylülerin yerel efsanelerine dayandırılan bu kök isim inancı tamamen bir halk etimolojisi örneği. Keza Lazların, “ocak” kelimesi anlamında, “ocaxi” yahut ateş anlamında “daçxuri” kelimesi dururken, Arapça/Osmanlıca kaynaklı “nar(i)” demeleri pek beklenemez. Lazca’da “nari” kelimesinin, bildiğimiz meyve anlamındaki nar (Lazcası ber3’euli) dışında bir kullanımı mevcut değil ve yöre halkının “Xunari” adını yerleşime Türklerle tanışmadan çok önce vermiş olmaları da muhtemel. Yine de yazının bu durağında belirtelim ki, her zaman en basit ihtimali düşünen halk etimolojisi mantığı içinde “beş ocak” yerine “beş nar”ın düşünülmesinin daha bir mantıki tutarlılığı olurdu.

 
Xunar(i) adının anlamıyla ilgili bir de Fahrettin Kırzıoğlu’ndan Türk milliyetçisi bir “iddia” daha mevcut: “Xunar adı, Hun Türklerinden gelir”. Yani Allah’ın Lazistanındaki bu köyün adı bildiğimiz  eski Türk-Moğol kabile konfederasyonu Hunlardan geliyormuş. IV., V. yüzyıllarda, bugünkü Gürcistan’ın, o günkü Lazika Krallığı’nın kuzey sınırlarına dek Hun akınlarının geldiğini ve hatta Lazların vasalı oldukları Bizans’ın hudutunu korumak için oralara kadar gelen Hunlarla mücadele ettiklerini biliyoruz ama Hunların ne zaman şimdiki Xunar’a gelip de bir de adlarını oraya verebilecek kadar etkili olduklarını bilemiyoruz !
Xunar(i) adının anlamıyla ilgili son olarak, bu ismin Lazca bile olmama ihtimali bulunduğunu da yazabiliriz, ki bu da kuvvetli bir olasılık. Lazistan yöresinde yer adlarının çok çok büyük bir çoğunluğu Lazcadır ama bu dile ilaveten önemli sayıda Rumca, Ermenice, Gürcüce ve henüz tespit edilemeyen köklerden toponimlerle karşılaşmak hiç de şaşırtıcı bir durum değil. Misalen, Atina’daki elli bir köy ya da “köy” diye anılan yeni mahalle isminin salt hangi dilde olduğunu incelediğimiz vakit şöyle bir tabloyla karşılaşıyoruz: otuz  beş köy ismi Lazca (Melyat, Tordovat, Avramit, Noxlamsu [Lazavat’i], Noxlamsu [İst’ona], Cabat, Carcivat, Ç’it’at, T’alvat, Cigetore, Sap’u, K’ost’anivat, Noğa-Dixa, Sk’efanat, Mamaç’ivat, P’aç’ilat,K’uk’ulat, Bolpona, Dadivat, Bulep, K’ok’sovat, Ğulivat, P’ap’at, Zanat, Msulet, Xaç’ap’it, Bogina, Çingit, Meleskuri, K’uz’ik’a, Surminat, M3’uk’it’a, P’ap’ilat, Lamğo, Çumbat), dört köy ismi Rumca (Laroz, Aranaş, Xudisa, İlast’as) – Laroz’a Lazlar genelde Laroni derler.Ayrıca İlast’as adındaki “İlas”ın da “İlyas” ya da “İlia” adından gelmesi muhtemel-.

 

 

Bu iki dil dışındaysa iki köy ismi Ermenice (Venek, Mermenat) -fakat Mermenat’ın Lazca olduğuna dair tartışma var- ve üç Türkçe (Abdoğli, Başköy, Hamidiye). Burada Abdülhamit’in adından gelen Hamidiye’nin daha eskiden “Eski T’rap’uz’an”, daha da eskiden muhtemelen Lazca olan “K’u3uma” adıyla anıldığının altını çizelim. Başköy’e ise daha eskiden “Peder (Aziz) Nikolay”ın Lazcalaşmış hali olan “P’et’re-Nikolai” dendiğini ekleyelim.

Saydığımız köy isimleri dışında kalan, Xunar, Z’elek, Xot’ri, Apso (Yunanca?), Açaba, Sit’ori (Yunanca?) adlarının hangi dilden geldiklerini ve dolayısıyla anlamlarının ne olduğunu bilemiyorum. Ayrıca Atina merkeze bağlı yeni adı Gazi mahallesi, Lazca adlandırması “Dervişi Avla” olan bölgenin de “Derviş” (Lazca: Ç’ağana) denilen sakinlerince Kürtçe olarak “Xoşnişin” diye anıldığını da söyleyelim. Atina ilçesine bağlı elli bir köyün otuz altısı Laz, dokuzu Türkçe anadilli Hemşinli (Xaç’ap’it,  Bogina [Tektaş ve Şendere], Başköy, Çingit, Mermenat, Meleskur, Abdoğli, Açaba), biri Türkçe anadilli “Xorumi” (Venek), dördü Laz-Hemşinli karma (K’uz’ik’a, Surminat,M3’uk’it’a, P’ap’ilat), biri Laz-Gürcü karma (Hamidiye) nüfuslu köylerdir.

 
-Xunar Toponim-
kısaltmalar:
Laz. : Lazca
öz. ad : özel ad
Tür. : Türkçe (Arapça/Farsça ayrıntısına girmeyeceğiz)

 
-Mini Lugat-
3’aleni Ço(y)i:  Laz. 3’aleni (aşağı) + Tür. ço(y)i köy (mahalle anlamında)
Jileni Ço(y)i: Laz. Jileni (yukarı) + Tür. ço(y)i köy
İndra: (üç mahalleden birinin adı) Laz. indra (satın alınmış). “oindru” kökünden.
Derdi Avla: öz. ad Derdi (bir kabile adı. Muhtemelen Türkçe “dert”ten) + Tür. avla avlu (Derdi
yerleşimi)
K’u3’i-Sirt’i: öz. ad K’u[r)3’i (bir kabile alt bölüğü adı. Lazca ) + Tür. sirt’i sırt (K’ur3’ilerin sırtı, tepesi)
K’vata: Laz. merdiven
T’apt’op’i: Laz. ?
Came Avla: Tür. Came cami + Tür. avlu avla (cami mahalli)
Arnavut’i Avla: öz. ad Arnavut’i (Arnavut. Bir kabile adı) + Tür. avlu avla
Melezeni: Laz. mele (öte) + Laz. zeni (düzlük) (karşıdüz)
Xanz’i: ? (bir dere adı)
T’avazeni:  Tür. t’awa tava + Laz. zeni (düzlük) ( tavadüzü. pekmez yapımında kullanılan tava) ya da “T’ava” bir soyad/ sülale: “T’avaların düzü”. “-va” Lazca soyad yapma kalıbır.
O3’arist’e: Laz. o-3’ari-st’e. 3’ari (su)/o3’arist’e (sulak). Burada eskiler pirinç ekermiş, bu açıdan
kelimenin doğrudan “çeltik tarlası” anlamına geldiği düşünülebilir.
3’arizeni: Laz. 3’ari (su) + Laz. zeni (düz) (sudüzü/sulakdüz)
Lamgvanepuna: Laz. lamgvani (eskiden şarap ve pekmez yapımında kullanılan içi oyulmuş
düzenekli büyükçe kaya ya da büyük şarap küpü) + Laz. puna (bir şeyin öbek olduğu yer). (“Lamgvani”öbek)
T’abalamgvani: Laz. ? t’aba/la + Laz. Lamgvani. Belki: “Tavalamgvani”, “T’avaların ‘lamgvani’si”.
Ç’ubrimbuli: Laz. Ç’ubri (kestane) + Laz. mbuli (kiraz) (kestane kirazı)
Mceişobğe: Laz. mce(r)i (kurt) + Laz. Obğe (yuva) (kurt yuvası)
Mbuna: Laz. mbuna (pınarbaşı)
Luk’umati: Laz. ? Luk’umxa (bir tür ağaç) + Laz. ti (yurt anlamı katan son ek)
Yağup’it’i: öz. ad Yağup’i Yakup + Laz. t’i (yurt) (Yakuplu)
Yegeni Avla: öz. ad Yegeni (bir kabile adı. Türkçe yeğenden) + Tür. Avla avlu
Alina Avla: öz. ad Alina (bir kabile adı. Alicik) + Tür. Avla avlu
Andrak’una: Laz. ? Andre (özel ad) + k’ona (arazi)
Jukfa: Laz. ju(r) (iki) + Laz. kfa (taş) (çifttaş)
Memeniona: öz. ad Memeni (Mehmet) + Laz. Ona (arazi) (Mehmetli)
Lap’az’aona: Laz. lap’az’a (bir tür bitki. Rumca’dan ödünç olabilir) + Laz. ona (arazi)
(“lap’az’a”lı)
Oxorilivadi: Laz. Oxori (ev) + Laz. Livadi (tarla. Rumcadan) (evin yakınındaki tarla)
Eşu Avla: öz. ad Eşu (bir kabile adı. “Ş” ile başlayan Müslüman bir erkek adından. Şaban vs.) +
Tür. Avla avlu
Omjore: Laz. o-mjor-e. Laz. Mjora (güneş)/omjore (güneşli)
Badiona: Laz. Badi (ihtiyar adam) + Laz. Ona (arazi) .(dedeyurt).(eskiden yaşlı erkekler toplantı
yaparlarmış)
Ebeona: Tür. Ebe ebe + Laz. Ona (arazi)
Vavilati: Laz. ? Vavili (su çiçeği hastalığı) + Laz. Ti (yurt) ya da “çiçekli”.
Kvakçe: Laz. Kva (taş) + Laz. Kçe (beyaz) (beyaztaş)
Berepeona: Laz. Berepe bere/pe (çocuk/lar) + Laz. ona (arazi) (çocukların oynadığı yer)
Mera: Tür. Mera (otlak)
K’oru: Tür. Koru (dağlık ormanlık alan)
Paşana K’oru: öz. ad Paşana (bir kabile adı. Paşazade) + Tür. K’oru koru (Paşanaların Korusu)
Mektebi Avla: Tür. Mektebi mektep + Tür. Avla avlu
3’ap’alaona: Laz. ? 3’ap’a/la (kişi/ soy adı?) + Laz. Ona (arazi)
Nez’imangana: Laz. Nez’i (ceviz) + Laz. Mangana (iri) (iriceviz)
Fat’ixeavla: öz. ad ? Fati(p)xe (Fatih/Fadime/Fatma kızı) + Tür. Avla avlu
Sinani Avla: öz. ad Sinani (bir kabile adı. Sinan’dan) + Tür. Avla avlu ya da Fadime’nin arazisi.

T’ak’o Avla:  öz. ad  T’ak’o (bir kabile adı) + Tür. avla avlu (T’ak’oluk)

Demircimeşe:  Tür. demirci + Tür. meşe

Op’rinz’e:  Laz. o-p’rinz'(i)-e. p’rinz’i (pirinç)/op’rinz’e (pirinçlik)

3’aricexunoni :  Laz. 3’ari (su) +  Laz. cexunoni (oturmalı) (oturaklısu)

Mz’uci livadi:  Laz. mz’uci (eşek arısı) + Laz. livadi (tarla)

Livadi-k’udeli:  Laz. livadi (tarla) + Laz. k’udeli (kuyruk) (tarladibi)

Xerk’i-3’ale:  Laz. xerk’i (ark) + 3’ale (aşağı) (arkdibi)

Efa Cet’asule:  öz. ad Efa (Fatma) + Laz. cet’asule (bostan)

Çeşuna:  Tür. çeş(i) keş + ona (arazi) (keşlik, keşlerin takıldığı yer)

Balaxepuna:  Laz. balaxi (bir bitki) + Laz. puna (öbek) (“balaxi”lik)

Ğaliona:  Laz. ğali (ırmak) + Laz. ona (arazi) (ırmaklıalan)

Ç’urç’i Mundi:  Laz. ç’urç’i (kazan) + Laz. mundi (kıç) (kazandibi)

Ç’ak’iri-dixa: öz. ad Ç’ak’iri (kabile adı. Çakır) + Laz. dixa (yer) (Çakırlara ait arazi)

Kvaç’inaxu:  Laz. kva (taş) + Laz. (o)ç’inaxu (ayakla ezmek) (ayakla ezilmiş taşlık alan)

Heli Okurmale:  öz. ad Heli (Halil) + o+kurm(i)+ale (“kurmi”lik) kurmi: bir bitki (Halil’nin kurmiliği)

T’a(r)xaniti :  ? Laz.  t’arxani (? özel ad olabilir) + Laz. ti (yurt)

Vezirinaona:  Tür. vezir + Lazca küçültme eki (na) = vezircik yahut vezirzade + Laz. ona (arazi) (vezirin yeri)

Muxuri livadi:  ? Tür muxuri mühür + Laz. livadi (tarla) (mühürtarla)

Nopinale:  Laz. no-pin-(a)-le (hayvamların otlatıldığı/gezdirildiği yer)

Osimote:  ? “simoti” adlı bitkinin yetiştiği yer (?)

M3’upuna:  Laz.  m3’u (karayemiş) + puna (bir şeyin öbek olduğu yer) (karayemişlik)

Ki3oruba:  ? Ki3(i) (özel ad?) + Laz. (o)ruba (dere)

3’ari3’oneri:  Laz. 3’ari (su) + Laz. 3’oneri (kurumuş) (sukuruyan)

P’ap’u Oşvalena:  Laz. p’ap’u (dede) + Laz. oşvalena (içme/ çeşme)

P’layç’i Ceçaçxalinoni: Laz.  p’layç’i (? salkım, ? yassı taş, ? çamur) + Laz. ceçaçxalinoni (çağıldayarak akan)

İndra Duzleme:  öz ad. İndra + Tür. duzleme düzleme (İndra düzlemesi)

Txombepuna :  Laz. txombi (kızılağaç) + puna (öbek) (kızılağaçlık)

K’at’ori:  Yun. ahır

Şk’ak’uçxe:  Laz. şk’a (bel) +  Laz. k’uçxe (ayak)  (belayağı)

Kvalona:  Laz.  kva (taş) + Laz. ona (arazi) (taşlık)

Limxonapuna:  Laz. limxona (eğrelti otu) + Laz. puna (öbek) (eğreltilik)

Ç’ek’oleti:   ? ç’ek’ol(i) + eti (toponim yapana son ek)

 

 

İsmail Güney Yılmaz

23.07.2012 Xunari/Lazona