Türkiye’de Yabancılaşmanın Temel Dinamikleri

Toplumun kendine ve birbirine yabancılaşması, İ.T. ve cumhuriyet dönemi uygulamalarıyla hız kazandı, geliştirilen yeni mefkure, taze bir ulusu zorla yaratmanın tüm yollarını denedi. Diller yasaklandı, İslam dışı dinlerin ve onların mensupları üzerinde bir baskı ve korku imparatorluğu kuruldu, Kürtçe, Ermenice, Yunanca, Lazca, Arapça, Gürcüce, Süryanice binlerce orijinal yer adı sistemli bir şekilde değiştirildi, halklara kendi kimliklerini geliştirebilecekleri bir imkan tanınmadı, masa başlarında uydurma tarih ve dil tezleri hazırlandı, ülke bir çırpıda ezeli Türk yurdu ilan edildi, Türk, Arap ve diğer milletlerden Alevilerin pasifize edilmesi için gerek duyulan her araç kullanıldı.

Bu yazının konusu olan “yabancılaşma” mefhumu, felsefi bir tartışma terimi olarak “yabancılaşma” değil, eşyanın tabiatı gereği felsefi tartışmalara da ilham olabilecek, Türkiye’deki sosyolojik,tarihi ve siyasi alt üst oluşlar, değişimler olacak. Karmaşık ve çok katmanlı bir tarihsel ve kültürel birikimin üzerinde yerleşik olan bugünkü Türkiye’nin evrimleşme çizgisini sağlıklı bir biçimde kavrayabilmek de pek çok disiplinin imbiğinden süzülmüş yine karmaşık bir okumayı ve analizi gerektirecektir.

Müslümanlaşmak ve Türkleşmek

Türkiye halkının bugünkü sosyal, kültürel,ahlaki vs. pozisyonunu belirleyen temel çıkış noktası elbette ki, Orta Asya’daki Moğol ilerleyişinden kaçan Türklerin XI. yy. başlarında günümüz Türkiye’sinin doğu sınırlarını oluşturan Ermenistan ve Kürdistan’dan -şimdi Kürdistan diye andığımız bölgenin kuzeyi Ermenistan/Ermeniyye (Hayastan) idi- “Anadolu”ya kesin girişi oldu. Hatalı bir biçimde Bizans diye anılan Doğu Roma İmparatorluğu’nun askeri unsurlarıyla savaşarak, oldukça kısa sayılabilecek bir sürede, on yılda İznik’e kadar ilerleyen Oğuz boyundan Türkler, o günden bugünlere dek gelecek olan Türk hakimiyetinin temellerini attılar.

Alparslan komutasındaki Selçuklu devletine bağlı Türklerden oluşan bu kuvvetler, Selçuklu İmparatorluğu’na bağlı Anadolu Selçuklu Devleti’ni -kendi deyimleriyle Rum Selçuk Devleti. Burada “Rum”, şimdiki “Anadolu” anlamındadır- kurdu, bu devlet,1308 yılına kadar bir şekilde yaşasa da, gerek Moğol baskısı, gerekse içerideki Türkmen-Alevi isyanları sebebiyle kaçınılmaz olarak tamamen parçalandı ve merkezi gücünü yitirip dağıldı.

Bu topraklara geldikleri vakit, doğal olarak, kendilerinden önce burada var olan halklara göre azınlık olan Türkler, siyasi hakimiyetlerinin yanı sıra giderek kültürel egemenliklerini de pekiştirdiler. Türkler “Anadolu”ya ayak bastıklarında bu coğrafyada yerli halklar olarak Helenler (Rumlar), Ermeniler, Kürtler, Lazlar, Gürcüler, Asuriler/Aramiler ve Araplar yaşıyorlardı. Araplar, içinde önemli sayıda Hıristiyan unsur barındırsa da genel olarak Alevi ve Sünni diye ayrılıyorlardı. Kürtler ise daha VIII. yy.’da Arap istilası neticesinde çok büyük bir çoğunlukla Sünni İslam’ın Şafii ekolüne geçmişlerdi. Adını andığımız diğer topluluklarsa çeşitli doğu kiliselerinden Hıristiyandılar. Yahudilerin ise o dönem için pek de önemli bir nüfusları olmadığını da söyleyip, genel bir tablo çizmiş olalım.

Bilinen tarihi uzun uzun anlatmaya gerek yok, Moğol tahribatı bakiyesi beyliklerden öne çıkan Osmanlılar biteviye gelişip, bütün “Anadolu”da iktidarı ele aldılar ve kendi yönetim geleneklerini şekillendirmeye başladılar. Meşruiyet için Selçukluların mirasçısı olduğunu söyleyen ama tımar sistemi gibi bir iki devam eden teamül dışında bu devlete pek benzemeyen -Selçuklular daha çok bir “İran devleti” görünümündeydi-, özgün bir yönetme sanatına sahip olan Osmanlılar, ele geçirdikleri her yere Türkleri yerleştirerek bölgelerin demografik yapılarını değiştirmeye koyuldular. Ancak, burada bilinmesi gereken olmazsa olmaz husus, Osmanlıların genel olarak yerel halkın varlığına ve dinine müdahale etmemesi gerçekliğidir. Zaten ilerleyen süreçte kurumsallaştırılan temelde vergi alma üzerine kurulu sistem ve bürokraside gayri Müslimlere yer olmamasının Müslümanlara kazandırdığı avantaj, böyle bir baskı politikasını da gerek ekonomik; gerekse de siyasi kaygılarla anlamsızlaştırıyordu. Ancak burada neden olduğunu bilmesem de Doğu Karadeniz’in Osmanlı için istisna olduğunu, burada yaşayan yerli halklara, özellikle on altıncı yüzyıl itibariyle İslam’a ihtida için baskı yapıldığını ve bunun, bugün de gayet iyi bilinen insani trajedilere -gizli Hıristiyanlık vs.-, kaçma, göçme olaylarına sebebiyet verdiğini belirteyim.

Böylece uzun süreç içinde, dünyanın her yerinde olduğu gibi devletin sahip olduğu dine, dile ve kültüre, farklı kök ve inançlardan geniş yığınların, gönüllü ya da gönülsüz zaruri entegrasyonu hakikate erdi ve “Anadolu” artık başka bir yer oldu. Osmanlılar “Türkiye”, “Türkistan” ,”Türkmeneli” filan demeseler de, Batılılar tez zamanda “Turchia”yı dillerine doladılar. “Türk” o zamanlar Osmanlı’da sempatik karşılanan bir isim olmasa da, çeşitli topluluklardan insanlar, köklerini unutup, gelecekte kendilerine resmen “Türk” adı verilecek olan halkın özünü mayaladılar. Osmanlı’nın “Millet-i İslam”ı, “Türk milleti” oluverdi. İnsanlar unutup, geçmişlerine uzaklaştılar ve yabancılaştılar. Fransızların, Frank/Norman (Germen) olduklarını unutup Latinleşmesi ya da Bulgarların “Turani/Türk” olduklarını hafızalarından silip, Slavlaşması gibi.

Önemli bir kırılma: Aleviliğe ve Heterodoksizme kesin karşıtlık

Başlangıçta Sünni Türklerle, Aleviliği benimseyen Türklerin bir kısmı arasında pek bir sorun yoktu, hatta bunlar Osmanlı’nın ilk dönemlerinde gazada ortak hareket ediyorlardı. Balkanlar’da bugün dahi süren -ve Arnavut ulusunun yaratılmasında da önemli bir yapışkan işlevi gören- Bektaşilik, Alevilik varlığı biraz da bu gazalardaki Alevi Türkmen gerçekliğindendir. Sünni devletle kol kola olan ehlileştirilmiş Alevilik olarak tanımlıyabileceğimiz Bektaşilik, 1413’te tahta aday kardeşlerini yenip, kesin olarak padişah olan Çelebi Mehmet döneminde yavaş yavaş tasfiye edilmeye başlanacak, orduda devşirme yeniçerilik kurumuna geçilince -yanı sıra bir de sipahiler vardı- devlet katında tamamen etkisizleşecekti. Ki bu geçiş döneminin bir ürünü de İstanbul’un alınmasından sonra Çandarlı Halil Paşa’nın Fatih Sultan Mehmet’in buyruğuyla öldürülmesiyle devletin idaresinde tehlikeli bir alternatif olarak görülen Türklerin en üst yönetim organlarından tasfiyesi ve yerlerine yine devşirmelerin tercih edilmesidir.

Türk soylu ailelerinin ve askerlerin tehlike oluşturabileceği endişesiyle uzaklaştırılması sıradan, köylü ya da göçer Alevi Türkmen aileler için pek bir değişiklik ifade etmiyordu. Onlar zaten Selçuklu’dan beri Sünni yönetimle bir çatışma halindeydiler. Ama Osmanlı’nın, Alevilere dünyayı dar eden zulüm siyasetinin asıl başlangıcı Kanuni döneminde, hayli yumuşak ve töleranslı olan Türk Sünniliğinin birden radikalleşmesidir. Peki bu nasıl oldu?

Sekizinci yüzyıldan sonra kitleler halinde -dervişlerin propagandasıyla “yüce” ve “adil” bir Ali kültüne bağlı muhalif,heteredoks ve “devrimci” bir Aleviliği seçenler dışında- ve hızla İslam’ın Sünni mezhebine geçen Türkler, zaman içinde Hanefi mezhebinin Maturidi yorumunu benimsemişlerdi. Maturidi itikadı, İslam’ın diğer yorumlarına göre hayli akılcı bir kelam okumasıydı. Maturidilik, dinin yanına bilimi koyuyor ve bilgiye ulaşmak için verilmesi gereken çabayı kutsuyordu. “Sebebe ulaşma” derin felsefesini kendine amaç edinen bu anlayış tartışmadan yana tavrıyla doğal olarak olabildiğince hoş görülüydü.

Ne var ki Mısır’ın fethiyle birlikte Eşarilik ekolüyle tanışan Osmanlılar, eski “bilimci” anlayışlarını terk edip, araştırmayı, merakı ve bilimi küfür sayan, sadece Allah’ı bilmeyi yeterli gören yeni bir inanca yöneldiler. Bundan sonra da “kanı helal” ve “kafir” olarak görülen Kızılbaşlara baskıların artması en doğal olandı. Orta yerde bir de Safevi faktörü olunca Türk Sünniliği daha da ortodokslaşıp,saldırganlaştı ve bugünün toplum yapısının, sosyal farklılıkların temelleri oluşmaya başladı. Devletli, “mushaf sahibi” ve aklı reddeden Sünnilerin genelinin sağcı ve statik; muhalif, devrimci,haktan,adaletten yana, ortakçı Alevilerin genellikle solcu ve kenara itilmiş olması bu tarihsel çalkantı ve depremlerin getirisi oldu.(1)

Direnen Aleviler daha çok erişilmesi güç, uzak yerlere yerleşip inançlarını koruma çabasına girdiler, direnemeyenlerse, Ordu,Giresun ve Trabzon’un batısındaki Çepnilerin ezici çoğunluğunda görüldüğü gibi Sünnileştiler. Adını andığımız bölgelerin şimdi en dindar ve milliyetçi bölgelerden olması nazar-ı dikkat cezbeder.

Etnisite ve Anadil Erezyonu

Türkiye toplumunun kendi gerçekliğine uzaklaşıp, yabancılaşmasının temel sebeplerinden biri de etnik toplulukların varlığında ve anadillerde yaşanan erezyondur. Kimlik yitimi ve kısmen de olsa anadillerin konuşucu sayılarındaki erime cumhuriyet döneminden çok önce başlayan bir süreçtir. Ama kendi isteğiyle; ama zorla hakim erkin dinine geçen toplulukların bir kısmı ağır ağır egemenlerin dilini benimsemeye başladılar. Bu durum özellikle de İslam’a geçen Rum ve Ermeniler’de görüldü. Çünkü Yunanca ve Ermenice “Hıristiyanlıkla özdeşleştirilmiş” dillerdi. Bu algının üstüne bir de milliyetçilikler çağında Rum ve Ermeni’nin özetle “şeytan” olarak görülmesi eklenince, konuşucuların bu dillerden uzaklaşması hızlandı.

İttihat Terakki, 1913’te Bab-ı Ali baskınıyla iktidarı kesin olarak alınca, Türkçü programı hemen yürürlüğe koydu. Örneğin Rize’deki orijinal Yunanca,Lazca ve Ermenice isimlerin hemen hepsinin adının değiştirilmesi tam da bu yıla rastlar (2)! İ.T.’nin Türkleştirme için planı basitti, eritebileceklerini erit, eritemeyeceklerini sür,yok et. Bu projeyi Mustafa Kemal de ve ondan sonra gelenler de aynen devam ettirdi. Bu anlayışa göre gayr-ı Müslim topluluklar Türklüğe asimile edilemezlerdi, bu yüzden yok edilmeliydiler. Müslüman azınlıklardansa Kürtler ve Lazlar biraz zorluk çıkarabilecek olsalar da -Lazlar, pek bir “zorluk” çıkarmadı- Türkleştirilebilirlerdi. Bu iki Müslüman topluluk dışında geriye kalanlarınsa çoğu -Araplar, Artvinli Gürcüler,Hemşinliler, Karadenizli Rumca anadilli Müslümanlar ve dağınık topluluklar halinde yaşayan Çingeneler dışında- zaten daha yeni gelmiş göçmen topluluklardı, dolayısıyla kolayca amaca ulaşılabilirdi. Sonuç olarak gayri Müslim Ermeni, Rum, Asuri (Süryani,Keldani,Nasturi) ve Yahudi 1960’lara dek uzanan süreçte hemen hemen tamamen yok edildi. Yezidi Kürtlere bile tahammül yoktu, ölümden kurtulabilenler, Ermenistan’a,Gürcistan’a,Rusya’ya kaçtı. Bugün Van’da tek bir Ermeni, Trabzon’da Rum, Hakkari’de -hatta Türkiye’nin hiçbir yerinde- Nasturi yok. 1922’ye dek Müslümanı, Rumu,Ermenisi,Yahudisi,Levanteniyle Asya’nın en kozmopolit kentlerinden olan “gavur İzmir”de bugün kaç tane gayri Müslim var? Ki 1922’de gerçekleşen ve Ermeni/Rum/Levanten mahallelerini yok eden büyük İzmir yangınının da gayri Müslimlerin izlerini yok etmek için kimi Türkler tarafından çıkarıldığı,diğer iddialarla beraber hep dillendirilir.“Kostantinopolis”te 1500 Rum’un kalması, “medeniyetler beşiği” diye pazarlanan Antakya ve Mardin’de bir avuç Hıristiyan’ın, Hıristiyan’dan çok daha az Yahudi’nin yaşaması da bundandır.

Toplumun kendine ve birbirine yabancılaşması, İ.T. ve cumhuriyet dönemi uygulamalarıyla hız kazandı, geliştirilen yeni mefkure, taze bir ulusu zorla yaratmanın tüm yollarını denedi. Diller yasaklandı, İslam dışı dinlerin ve onların mensupları üzerinde bir baskı ve korku imparatorluğu kuruldu, Kürtçe, Ermenice, Yunanca, Lazca, Arapça, Gürcüce, Süryanice binlerce orijinal yer adı sistemli bir şekilde değiştirildi, halklara kendi kimliklerini geliştirebilecekleri bir imkan tanınmadı, masa başlarında uydurma tarih ve dil tezleri hazırlandı, ülke bir çırpıda ezeli Türk yurdu ilan edildi, Türk, Arap ve diğer milletlerden Alevilerin pasifize edilmesi için gerek duyulan her araç kullanıldı. Velhasıl gayri Müslimler, peyderpey büyük ve küçük gruplar halinde yurdu terk ederken, Müslüman ulusal azınlıklar, hem kendi gerçekliklerine hem de ötekinin gerçekliğine yabancılaştılar. Bugünden bakıldığı vakit, değil bir köyde hem cami, hem kilise cemaatinin var olması, koskoca bir ilde böyle bir şeyin olması bile son derece ilginç ve uzak bir şey olarak tahayyül edilir. Halbuki daha yüz sene önce dinen karma köyler, kazalar, iller yaşanan bir gerçeklikti ve kimse “vay be hem Hıristiyan var, hem İslam, hem Yahudi!” demiyordu. Bu doğal,içinde yaşanılan, toplumların kendini tanımlamasında temel ölçütleri berkiten ve kendiliğinden bir “barışma” ya da yer yer “çatışma” sınırlarını işaretleyen oluşlardı.

Çeşitli sebeplerle Müslümanlaşan ve kompleksli Türk milliyetçiliği marifetiyle “Türkleşen” topluluklar önce geçmişte Hıristiyan olduklarını, sonra da daha yakın zamana dek Müslüman olmayanlarla komşuluk ilişkileri içinde yaşadıklarını unuttular. Çünkü var edilen yeni ideolojinin, tasavvur ettiği ulusta bu tip anımsamalara ya da hatıraları yeniden üretebilme ortamına yer olamazdı. Bu yüzdendir ki halklara gerçek tarihini,kimliğini ve dilini anlatmayı amaç edinen kitap ve süreli yayınlar yasaklanırken, gayri Türk milletlere uyduruk bir Türki şecere çizen yayınlar bütün kütüphanelere kondu.

Bugünün unutmuş toplumu böyle yaratıldı. Hemşinli halkı için, en azından “Ermenilerle bağlantıları var” dediğinizde, sanki alakasız bir şey, mesela “Hemşinliler Eskimoların bir koludur” demişsiniz gibi çoğu Hemşinli’nin tüylerinin diken diken olması ve tepki vermesi yıllarca işlenen bu propaganda sebebiyledir. Yaratılan Türklüğe sarılma ihtiyacı neticesinde bir Hemşinli’ye Rusya ve Gürcistan’daki Hıristiyan Hemşinliler, konuştukları Türkçe’deki yüzlerce Ermenice kelime, Xaçapit’teki (Pazar’da, Laz bölgesinde Hemşin’den uzak bir Hemşinli köyü) arazi adlarının çoğunlukla Ermenice olması, vartevor, Ter Karapet, Hopalı Hemşinlilerin hala Hemşin Ermenicesiyle konuşması Ermenilik ilişkisi için makul sebepler değilken, Hemşin ağzındaki bir kaç öz Türkçe kelime (farz-ı misal yegu [rüşvet]) “Oğuz Türkü” olmak için yeterli gelebillmektedir. Kimsenin aklına bu eski Türkçe kelimenin, eski Anadolu Türkçesinden alındığı, Türkiye Türkçesinin de doğal olarak yüz yıllar içinde evrim geçirdiği, zaten “vergi” kelimesinin cumhuriyet döneminde dil devrimiyle uydurulmuş olduğu filan gelmez. Mesela Lazlar da tanrıya “tangri” derler bazen, bu onları öz Türk filan yapmaz, sadece iki dilin arasındaki beş yüz yıllık ilişkinin sonucudur.Ama kimin umrunda!

Yukarıdan tebliğ edilenle unutur ve yabancılaşır insanlar. Ağır baskı altındaki Kürtlerin önemli bir bölümü böyle Türkleşir (3), “hiçbir yerde geçerli olmayan” ve üstelik çocukların Türkçesini bozan Lazcanın hakimiyet sahası böyle erimeye başlar, kültürel taleplerini öne sürünce bazılar sürgüne maruz kalan Çerkeslere “yarım yamalak bir Adigelik” böyle kalır, Trabzon’un elli küsür köyündeki Rumca anadilli Müslüman’ın kendini herhangi bir halk olarak tanımlayamaması bu zorlu koşullarda gelişir, Alevi Araplar (4), “Eti Türkü” olmaya, Sünni Araplar (5) tamamen yok sayılmaya böylece razı olur, Balkanlar’dan göçen Arnavut, Boşnak, Pomak halkları Türkleştirme politikaları neticesinde ve göçmen kimliklerinin yarattığı baskının itkisiyle de işte böyle olur “Türk’ten daha çok Türk”. Çingeneler ise zaten hiçbir zaman insandan bile sayılmadılar.

Alevilerin dağılması, laik görünümlü olan ama Sünniliği “kapalı” bir biçimde de olsa hala devletin ve “özde vatandaş”ın dini olarak gören yeni devletin de kendilerine pek sıcak bakmaması gerçekliğiyle yüzleşilince devam eder. Bugün Türkiye’de Alevilerin Dersim dışında çoğunluk olduğu bir yer yoktur. Alevilerin yoğun yaşadığı her yerde (6) kültürel ve politik baskı, Sünnileştirme çabaları sürdü. Bazı yerlerde kente inmeyi becerebilmiş olan Aleviler de Maraş gibi sistemli katliam hareketleriyle oralardan kovuldu. Zaten paramparça olan Alevi topluluklar, daha da dağıldı, üstelik Alevilik olarak bilinen yerlere yoğun bir Sünni yerleştirme siyaseti izlendi. Sivas’ın kuzeydoğusundaki ilçelerde, Varto gibi yerlerde şaşırtıcı bir şekilde doksandan fazla köy olması bu iskan politikaları yüzündendir. Böylece Alevi-Sünni karşıtlığını yaratan da bizzat devletin kendisi olmuştur.

Sonuç

Bu makalede, Türkiye toplumunun kendine ve ötekine yabancılaşması olarak tanımladığımız meseleyi devletin politikaları, bu politikalarda dini, milleti,kültürü,kimliği,tarihi ve dili işleyişteki değişiklikleri ve toplumu mobilize etme araçları üzerinden değerlendirerek ele almaya çalıştık. Bunca sözden çıkarabileceğimiz sonuçsa, Türkiye’de Kürtlerin önemli bir bölümü, gayri Müslimler ve bazı açılardan Aleviler dışında, “yarı asimile olmuş” Çerkes,Gürcü,Laz ve Arap gibi topluluklar da dahil yönetici elitin, toplumu benzeştirme politikalarının büyük ölçüde başarılı olduğudur. Zorla da olsa bir Türk kimliği yaratılmış olduğunu ve bu “üst kimliğin” de bugünkü yeni karşıtının “Kürtlük” olduğunu, son dönemde kendini “Kürt olmamak” üzerinden de ürettiğini söylemek çok iddialı bir yorum olmayacaktır sanırım.

(1) Meseleyle ilgili okunmasında fayda olan güzel bir analiz için bkz.: Aktaş, Ümit, “Geleneksel Kültürlerin Türkiye Siyaseti Üzerindeki Etkileri”, Birikim, sayı 162,sf. 102-107.

(2) Türkiye’de halen halkın kullanımında olan orijinal yer adlarına bir göz attığımız vakit; kaba çizgilerle Sivas,Maraş,Malatya hattından batısının genel olarak Türkçe, Erzurum,Kars,Iğdır ve Erzincan’ın güneyinden itibaren çoğunlukla Kürtçe,Doğu Karadeniz’in güneyinden, Ardahan’ın Erzurum’a doğru güney batısından, Elazığ, Bingöl hattından Muş’a, oradan Van’a doğru parça parça da olsa Ermenice, Rize’nin Pazar ilçesinden Batum’a dek Lazca, Gümüşhane’nin kuzeyinden Trabzon’a, ordan Pazar sınırına kadar Yunanca, Posof’tan ve Arhavi ve Hopa’nın güneyinden Kars’a ve Erzurum’un kuzeydoğusuna doğru güneye gidildikçe seyrekleşse de Gürcüce, Hatay’dan Hakkari’ye dek güney sınır hatlarında da aralıklı aralıklı Arapça ve Süryanice toponimlerin olduğu açıkça ayırt edilebilir.

(3) Bizzat Doğu ve Güneydoğu Anadolu diye anılan coğrafyada da Türk nüfusu hiç de az değildir. Elazığ’ın merkezi, Tunceli’nin Çemişgezek ve Pertek  ilçeleri, Erzincan, Malatya,Maraş,Antep,Kilis,Bitlis’in Ahlat ilçesi,Muş’un kuzeydoğusu,Erzurum’un geneli,Van’ın kuzeybatısında küçük bir bölge,Kars,Ardahan,Iğdır çoğunlukla Türk’tür ya da hacimli bir Türk nüfusa sahiptir. Ardahan,Kars ve Iğdır’daki Türklerin “Yerli” (Türk/Türkmen) ve Azeri/Karapapak diye ayrıştığını da söyleyelim. Ayrıca Diyarbakır ve Urfa’da da küçük Türkmen azınlıklar bulunduğunu da belirtelim.

(4) Alevi Araplar, Mersin,Adana,Antakya hattında yaşarlar.

(5) Sünni Araplar, özellikle Mardin’de, Siirt merkezde, Batman Hasankeyf’te, Urfa merkez,Harran,Akçakale’de,Muş Hasköy’de yoğun nüfusa sahiptirler. Antep’te de buralar kadar yoğun olmasa da Arap nüfus var.

(6) En yoğun Alevi nüfusun Dersim’de olduğunu söyledik, en çok Alevi köyü ise Sivas’ta var. Burayı Erzincan, Tokat,Antakya,Çorum gibi iller izliyor. Türkiye’de Rize,Artvin,Hakkari,Şırnak,Van gibi beş altı il dışında her yerde Alevilerin ama bir köyle (Trabzon),sekiz köyle (Bayburt),on bir köyle (Giresun), ama yüzlerce köyle yaşadığını söylersek Alevi nüfusun ne kadar dağınık bir yerleşme haritası olduğu açıkça ortaya çıkar. Alevilerin çoğu Türk/Türkmen’dir. Onlardan hayli geri bir sayıda Araplar,Zazalar,Kürtler ve Arnavutlar gelir. Çok az Makedon Alevi’nin de olduğunu yazalım.

Sendika.Org – 16.09.2012/Ankara