Türkiye’de Laz ve Hemşinli Yerleşimleri Listesi-1 (Doğu Karadeniz)

Üstelik Lazlarla ilgili çıkan önemli kitaplarda dahi okuyucuyu tatmin edecek bilgi verilmemiştir. Örneğin, kitabın seyri içinde Laz yerleşimleri meselesine değinen okuduğum her iki kitapta da Pazar,Ardeşen,Fındıklı,Arhavi ve Hopa’ya bağlı tüm köyler sanki hiç Hemşinli yokmuş gibi tamamen Laz köyleri diye listeleniyor.

Hazırlayan: İsmail Güney Yılmaz

Bu listede Türkiye’deki Laz ve Hemşinli topluluklarının köy ya da mahalle gibi yerleşimlerini elden geldiğince eksiksiz ve hatasız vermeye çalışacağız. Bugüne dek bu konuda yapılan pek çok çalışmanın son derece eksik ve yanlışlarla dolu olduğunu da peşinen söyleyelim. Üstelik Lazlarla ilgili çıkan önemli kitaplarda dahi okuyucuyu tatmin edecek bilgi verilmemiştir. Örneğin, eserin seyri içinde Laz yerleşimleri meselesine değinen okuduğum her iki kitapta da Pazar,Ardeşen,Fındıklı,Arhavi ve Hopa’ya bağlı tüm köyler sanki hiç Hemşinli yokmuş gibi tamamen Laz köyleri diye listeleniyor. Bunun yanı sıra Borçka ve  muhaceret bölgelerindeki Laz köylerinin adları da eksik listelenmiş durumda -bu bilgiye erişimin güçlükleri açısından anlaşılır karşılanabilir-.  İnternette dolaşan hemen hemen tüm “Laz köyleri”  vb. listeler de bu kitaplardaki listelerin “copy-paste”idir. Göz atacağınız bu çalışmaysa sanırım mesele üzerine en eksiksiz ve hatasız/yanlışsız listeleme oldu.

Eksik, hatalı ya da yanlış bulduğunuz noktalarla ilgili nesnel katkılarınıza çalışma açıktır, “vay nasıl böyle bir şey yazar!”, “şuradaki köyleri niye yazmamış ki?” gibi kendi kendinize söylenmektense, bir mail göndermeyi deneyin. (igy_baskan@hotmail.com)

1- ARTVİN:

1a) Hopa:

Hopa merkez (Lazca; noğa) : Hopa merkez, geleneksel olarak Laz yerleşimidir. Ancak bugün, Hemşinli nüfus bölgede ağırlığını hissettiriyor. İlçe merkezinde hangi halkın çoğunluk olduğu belirsiz, daha doğrusu ben bilemiyorum. Gidip sorduğunuz vakit, Lazlar, “Lazlar çoğunlık”, Hemşinliler “Hemşinliler çoğunluk” diyecektir. “Yarı yarıya” deyip, orta yolu bulanlar da var. Hemşinlilerin merkez ilçedeki varlığı oldukça yeni bir olgu. Geçmişte Lazların Hemşinlilere uyguladığı baskılar sebebebiyle, Hemşinliler değil merkeze yerleşmek, çarşıya inmekte dahi büyük zorluklar yaşıyorlardı. Ancak son otuz-kırk yıllık süreçte Lazların büyük şehirlere, Hemşinlilerin de köylerden merkez ilçeye göçmesiyle demografik yapıda büyük değişiklikler gerçekleşti. Laz-Hemşinli gerginliği önemli sorunlar doğurmasa da sürüyor.

Hopa merkezde bu iki topluluk dışında çok az sayıda Poşa (Kafkas Çingenesi), Türk (Rizeli), Kürt ve Gürcü de yaşıyor. Poşalar anadillerini bilmezler, hafızalarında kırık dökük bir Lomavren (Çingene Ermenicesi) kalmıştır. Hemşince ya da Lazca bilen Poşaların olduğuysa bir vakadır. Rizeliler, Türkçe anadillidir, ancak özgün şivelerinin Laz şivesine asimile olduğu söylenebilir. Az sayıdaki Gürcü ve Kürt’ün anadilleriyle aralarının pek olduğunu sanmıyoum. Yörede çok az Çerkes de (Şapsığ) yaşıyor, Adigece bu grupta giderek zayıflarken (var mı emin değilim [?]), topluluk, Lazcayı günlük konuşma dili olarak kullanıyor.

Lazlar, Hopa’ya Xop’a/Xop’e derler.

Laz yerleşimleri: 

1- Mşke (Cumhuriyet Mah.)

2- Sundura Mah.

3- Peroniti (Çamlı)

4- Buça/Buçe (Güvercinli)

5- Kise (Sugören)

6- P’ançoli (Yeşilköy)

7- Azlağa/Abuislax/ Apsaros (Esenkıyı)

8- Mxigi (Başköy)

9- Nozoğameni* (Merkez Kuledibi mah.)

10- K’uledibi (Yukarı Kuledibi mah.)

11- Talikot/ Bucaği (Bucak/ Termik mah.)

12- Ortaxop’a (Orta Hopa mah.)

13- 3’k’arist’i (Subaşı) (Çxala’nın güney mahallesiyken Hopa’ya bağlandı. Hopa’da Çxala şivesiyle konuşan tek köydür)

Hemşinli yerleşimleri:

Yöre Hemşinlilerinin anadili Hemşince’dir.

1- Gvarci/Garci (Hendek)

2- Zendidi (Balıkköy)

3- Z’urp’ici (Yoldere)

4- Ardala (Eşmekaya)

5- Ardala (Çimenli)

6- Zargina/Çagrina/Z’arğina mah. (Güneşli)

7- Xigoba (Başoba)

8- Çavuşlu

9- Zalona/Zaluna (Koyuncular)

10- Anç’iroxi (Pınarlı)

1a/a) Kemalpaşa bucağı: Bucak merkezinin –muhtemelen?-  % 50’den fazlası Hemşinli’dir. Kentin geçmişte neredeyse tamamını oluşturan Lazlar ise bugün –muhtemelen?-azınlık. Yörede biraz Gürcü, Kürt ve Türk de (Rizeli) var. Bölgeye Yunanca’dan gelme Makriyali (uzunkıyı), ilçe merkezine Lazca Noğedi (pazaryeri) denir.

Laz yerleşimleri:

1- Sarp’i (Sarp)

2- Limani (Liman)

3- Maisk’iop’ut’e/Maneloğlu (Dereiçi) ( Hemşinliler de yaşıyor.)

4- Sk’ibuli (Selimiye mah.)

5- Koprici (Köprücü) (Laz+Hemşinli+Rizeli)

6- K’oxa mah.

Hemşinli yerleşimleri:

1- Hetzelan/K’araosmanoğli (Karaosmaniye)

2- Osmaniye (kullanılmayan eski isimleri: Mezri Kuli, Mezri Gamşe)

3- Şana (Kayaköy)

4- Xemşilluği/Molisor/Veyisarp (Kâzımiye)

5- Ç’anç’axuna (Çamurlu)

6- Xeluked (Gümüşdere)

7- Çoliked/ Medoğumked/Zendidi (Akdere)

8- Sumcuma (Üçkardeş) (azınlık olarak Lazlar var)

Hopa başlığı altında saydığımız orijinal toponimlerin Türkçe/Osmanlıca Ortaxop’a,Çavuşlu, K’uledibi, Kise, Karaosmanoğlu, Osmaniye ve Abuislax; Yunanca Makriyali, Ermenice Molisor,Xeluked,Çoliked,Medoğumked, Ermenice+Türkçe adın Lazcaya adapte edilmiş şekli olan Xemşilluği, nece olduğu belli olmayan ya da benim en azından bilmediğim/anlayamadığım  Buça,Sundura (Lazca?),G(v)arci,Azlağa,Ardala,Zargina (Lazca?),Hetzelan (Ermenice?),Sarp’i (Türkçe?),Anç’iroxi (Lazca?/Yunanca?) isimleri dışında hepsi Lazcadır. Yani sayılan adların yarıdan fazlası Lazca. “Xop’a”ya gelince, etimolojisi belirsiz bir ad. İlk zikredilişi Roma kaynaklarında Anxoupê şeklinde. Lazca’da xop’e kürek demek ama, bu olsa olsa halk etimolojisi olur, bir anlam bağı kuramayız.

* Nozoğameni, Kuledibi’nin genel ismi mi yoksa bir mahallenin adı mı bilmiyorum.

1b) Arhavi:

 

Arahavi merkez (noğa): 100 kişiyi bulmayan Poşa azınlık dışında neredeyse homojen bir Laz nüfusuna sahip.Yalnız Arhavi merkezde bir iki bin göçmen Türk (Rize,Trabzon,Erzurum,Bayburt) ve 50-100 göçmen Kürt (Ağrı,Ardahan) de yaşıyor. Bu göçmen Türk ve Kürt nüfuslar anılan tüm ilçeler için geçerlidir (bir kaç bin Türk,50-100-150 Kürt)-fikir edinmek için TÜK’in iç göç verilerine bakılabilir.-

Laz yerleşimleri: 

1- Durmati (Ulaş)

2- Lome (Yolgeçen)

3- K’ap’isre/K’ap’ist’ona (Kale Mah.)

4- Yak’ovit’i (Kavak)

5- Kordeliti (Konaklı)

6- Baxta (Kireçlik)

7- K’op’t’one (Gürgencik)

8- Gidreva (Dereüstü)

9- Cgiryazeni (Kemerköprü)

10- 3’alen K’ut’uniti (Şenköy)

11- Gzaynoyona (Güneşli)

12- Jileni K’ut’uniti (Tepeyurt)

13- 3’aleni Napşit’i (Aşağı Şahinler)

14- P’ap’ilat’i (Arılı) (Ortacalar bucağı)

15- Ç’uk’alvati (Kestanealan)

16- K’amp’arona (Dikyamaç) (Ortacalar bucağı)

17- Jileni Napşit’i/Napşit’i (Yukarı Şahinler)

18- Hekoleni P’ici (Üçler)

19- Sid(e)re  (Derecik)

20- Ç’arnavat’i (?) /Ortakyoyi (Ortacalar bucağı merkezi)

21- Ot’alaxe (Sırtoba)

22- 3xuleti/ Ku3ubeti/ Suxuleti (Küçükköy) (Ortacalar bucağı)

23- Pilargeti (Ulukent)

24- Başkyoyi (Başköy) (Ortacalar bucağı)

25- Orç’i Başkyoyi/ Uçirmaği (Üçırmak)

26- Nobağleni (Yıldızlı)

27- Ermenyat’i (Balıklı)

28- P’ot’ocur Sufla (Dülgerli) (Ortacalar bucağı)

29- P’ot’ocur Ulya (Soğucak) (Ortacalar bucağı)

30- Parexi (Boyuncuk)

31- Ç’armat’i (Cumhuriyet mah.)

32- P’ayante (Yukarıhacılar mah.)

33- Borğola (Aşağıhacılar mah.)

34- Musazade mah. (Merkez mah.)

35- Meleni Noğa (Kale mah.)

36- Boğaziçi mah.

37- Yemişluği (Yemişli mah.)

38- Jilen K’ap’ist’ona/ K’ap’isre (Güngören)

Arhavi başlığı alında saydığımız orijinal otuz yedi toponimin (Boğaziçi eski isim değil), Türkçe Yemişluği, Başkyoyi,Musazade,Ortaköy;  Ermenice + Osmanlıca P’ot’ocuri Ulya ve P’ot’ocuri Sufla; Yunanca Sidere; Gürcüce/ Ermenice (?) Parix/ P’arexi ve nece olduğu belli olmayan ya da nece olduğunu en azından benim /bilmediğim/çözemediğim Lome (Gürcüce?/ Lazca?/Poşaların özgün adı olan Lom?), Baxt’a, K’op’t’one (Yunanca?),Gidreva (Lazca?), P’ayante (Lazca?) ve Borğola (Lazca?) dışında hepsi Lazcadır. Arhavi adına gelince Lazlar ve Gürcüler bu ilçeye Arkabi derler. Kent adını Arkabis deresinden alır ve ilk kez 131 yılı tarihli Arrianus’un Yunanca coğrafya kitabında bir dere adı olarak geçer. Ancak nedir,necedir belli değil.

1c) Borçka:

Borçka’daki Lazların bir kısmı “Pazarlı” diye anılan 1960 başı göçmeni Ardeşenli Lazlardır.

Laz yerleşimleri:

1- Çxala/Çxalazeni (Düzköy)

2- Saxandro (Fındıklı)

3- Jurxinci/Gola (Çifteköprü)

4- Makret (Kale)

5- Oxordiya (Şerefiye) (Muratlı bucağına bağlı) (buradaki Lazların Gürcistan tarafında “Batum’un epey uzağında” Oxori dedikleri bir yazlıkları var. Ayrıca yine bu köyde Rize kökenli bir nüfus da var; ancak Oxordiya’da Pehlivantaşı’ndan göçmüş Lazlaşmış Rizeliler olduğu için,Rizeliler içinde “Lazlaşmış” olanlar ve “aslını koruyanlar” diye bir ayrım var mı tam olarak bilemiyorum.)

6- Cgiryazeni (Çaylı) (Hemşince anadilli Hemşinliler çoğunluk) (Maraditi [Muratlı] bucağına bağlı)

7- Mamanat’i/ Xanduzi (Demirciler)

8- Beğlevani (Güreşen) (Muratlı bucağına bağlı) (Hemşince anadilli Hemşinliler de var)

9- Manast’iri (Yeşilköy)

10-Kostaneti (?) (Gemlik-Şükriye ve Develi-Bakırdağı Lazları bu köyden gelme.Ancak köyün şimdiki nüfusu belki de Gürcü.Sağlam bilgilere sahip değilim.Köyün değiştirilmiş adını da tespit edemedim.)

11-Ebrik’a (İbrikli) (Gürcülerle beraber (?). Köyde eski bir Laz-Ortodoks kilisesi var. İrfan Aleksiva köyü ziyaret etti ve köyde Laz bulunmadığını söyledi)

12-Msucuna (Akdilek) (2011’de Beğlevan’dan ayrıldı)

13- Msucuna (Boğazköy) (2011’de Beğlevan’dan ayrıldı)

14- Xeba (Karşıköy) (Gürcülerin çoğunluk olduğu köyde azınlık olarak Lazlar var.  Sanırım Lazların yaşadığı yerin adı Oria [?]. Oxordialı bir Laz’dan duyduğuma göre Lazlar köy nüfusunun ancak % 10’u olabilirmiş [?])

15- Bagen (Balcı) (Gürcü çoğunlukla birlikte çok küçük bir Laz topluluk var) (?)

16- Dakvara (Küçükköy mah.)

17- Panjureti/Pançureti (Borçka merkeze bağlı bir mahalle (?)

18-Arçveti/Sosxoban/Sosxoban maa Murkivet (Örücüler)  (?)

19-Güzelyurt (muhtemelen karışık) (?)

20- Çarşıbaşı (Ankona)

Borçka başlığı altında saydığımız orijinal toponimlerin sekizi Gürcüce -eti ekiyle bitenlerin bazıları Lazca da olabilir- (Saxandro,Makret,Beğlevani,Kostaneti,Xeba,Dakvara,Panjureti, Arçveti), biri Türkçe (Xanduzi) ve Türkçe’den Lazcaya adapte (Manast’iri), gerisi de nece olduğunu bilmediğim Ebrik’a dışında (Lazca?/Yunanca?/?) Lazcadır.  Borçka, saydığımız bu yirmi köy ve mahallenin  Rizelilerin 1930’lu yıllarda kurduğu Güneşli köyü dışında hemen hemen tamamen Gürcü’dür -birkaç yerde yine Rizeliler ve Hemşinliler  istisnaî -.Yöredeki yerleşim isimleri de çok büyük bir çoğunlukla Gürcücedir, saydıklarımız dışında sadece Ermenice T’rap’en,Tıxlazor gibi birkaç istisna söz konusu. Borçka’da Çxala çevresindeki Laz köylerine topluca “Çxala” denir.  Borçka adının nece olduğu belli değil, çeşitli varyantlarıyla Yunanca,Gürcüce ve Ermenice kaynaklarda geçer.

not: Borçka’daki Hemşinli köyleri konusunda bir netlik yok.  Cgiryazeni’den başka birkaç Laz köyünde ve diğer köylerde göçmen Hemşinlilerin varlığı kesin fakat net bir bilgim yok. Borçka’da nüfus bir hayli karışmış ve bu durum görece yeni bir durum olduğu için “etnik harita”yı çıkarabilmek biraz güç.

1d)  Murgul:

Laz yerleşimleri:

1-Başköy (Gürcü ve Hemşinlilerle beraber) ( Göktaş bucağı)

2-Ereguna (Erenköy)  (Gürcü ve Hemşinlilerle beraber) ( Göktaş bucağı)

Murgul’da Gürcülerle karma birkaç Laz köyü daha var -çoğu ’60 başı göçmüş  “Pazarlı” denilen Ardeşen göçmeni, bir kısmı da Çxalalı Lazlar-. Ancak bu köyler hangileridir hepsini bulamıyorum, zaten ilçede toplam on köy var. Murgul’un bu Laz ve küçük bir Türk azınlık dışında tamamı Gürcü. Murgul’da toponimler daha çok Gürcüce, ancak Türkçe isimler de var.

Bana bu iki köyün adını veren kişi, iki köydeki Lazların da Çxaluri olduğunu söyledi (?).

1e) Yusufeli:

Hemşinli yerleşimleri:

1- Hungamek (Yüncüler)

2- Xevak/ Hevak (Yaylalar)

2- RİZE:

2a) Fındıklı:

Fındıklı merkez (noğa,Vi3’eroğa): Fındıklı bir Laz kentidir. Elbette ki ilçe merkezine yerleşmiş Hemşinliler,Türkler (Rize,Trabzon,Erzurum vs.) ve Kürtler (Ağrı,Ardahan vs.)  de var.

Laz yerleşimleri: 

1- Gurup’it’i (Yeniköy) (azınlık Hemşinliler de var)

2- K’araalişi Avla (Karaali)

3- Paçva/Baçva (Yenimahalle)

4- Abunoğa/Abusufla (Aksu mah.)

5- Xara (Haraköy)

6- Kontiva (Güzelyalı mah.)

7- Ç’anapet’i (Meyvalı) (Xemşilat’i mahallesi Hemşinlidir)

8- Manast’iri (Hürriyet mah.)

9- Gesiya (Tatlısu mah.)

10- P’et’esk’iri/Zebelit’i/ Tepecuği (Tepecik)

11- 3’aleni Pi3xala/Pi3xala Sufla (Arılı)

12- Ç’urç’ava (Çınarlı)

13- Andravat’i (Avcılar)

14- Ç’aneti (Cennet)

15- Jileni Pi3xala/Pi3xala Ulya (Gürsu)

16- Mzuğu (Sulak) (Hemşinliler de var)

17- Abuulya/Abu (Çağlayan)

18- Ğayna (Ihlamurlu) (azınlık olarak Hemşinliler de var)

19- Sumla (Sümer)

20- 3ati (Saatköy)

21- Zenimoşi (Yenişehitlik)

22- Mo3xora (Kıyıcık)

23- Trevendi (Derbent)

24- Mek’isk’iri (Sahil mah.)

25- Toros(t’)i/Toro3i (Liman mah.)

26- Ğavra (Hürriyet mah.)

27- K’urt’ume/ Gori (Ilıca mah.)

28- 3’ak’ondi (Başköy/Akıncılar)

Hemşinli yerleşimleri: 

Fındıklı, Ardeşen, Pazar, Hemşin, Çamlıhemşin, Çayeli … özetle Batı Hemşinlileri Hemşince bilmezler. Anadilleri Türkçenin Hemşin ağzıdır.

1- Xemşilat’i/ Xemşilluği (Yaylacılar)

2- Xemşeti/Doğancık  (Doğanay)

3- Ç’uk’uliti/Abuxemşin (Arslandere)

4- 3upe/ 3’upe (Beydere)

Fındıklı başlığı altında saydığımız orijinal toponimlerin (Ilıca orijinal değil), Türkçe/Osmanlıca olan Doğancık, Abuulya, Manastır,Abusufla, Tepecuği; Türkçe/Lazca Abunoğa; Türkçe/Ermenice Abuxemşin; nece olduğu bilinmeyen ya da benim bilemediğim/çıkaramadığım Trevendi (Yunanca?), Gesiya, Sumla (Yunanca Σουμελά Sumela?/Yunanca mela; tepe? ya da Lazca?) dışında hepsi Lazcadır. Fındıklı’nın ise orijinal iki ismi vardır, biri Vi3’e, diğeri Mğet’i. Mğet’i Lazca’dır ama anlamını bilmiyorum. “Vi3’e”nin de çalı çırpı anlamında olduğu söylenir.

2b) Ardeşen: 

Ardeşen merkez (noğa): küçük Poşa (“Poşa mahallesi” denilen bir bölge vardır) ve Türk,Kürt  topluluklar dışında katışıksız bir Laz nüfusuna sahiptir.Türk topluluklar içinde yöredeki klasik Rizeli,Trabzonlu,Erzurumlu,Bayburtlu,Gümüşhaneli popülasyon dışında Şavşat’tan gelme Ahıska Türkleri de bulunuyor (Ardeşen’de 1100 Artvinli var).

Laz yerleşimleri: 

1- Ağeni/Serap’i (Beyazkaya) (Hemşinliler de var)

2- Muşk’ala/Muşk’ale (Özgür mah.)

3- Mbuna (Yeşiltepe)

4- Ok’ordule (Yayla mah.)

5- Siyat’i (Baş mah.)

6- Bak’oz/Bak’va (Yamaçdere mah.) (azınlık olarak Hemşinliler var/?)

7- Cibist’as (Kavaklıdere mah.)

8- Kvanç’areri (Elmalık mah.)

9- Ç’iç’ivat’i (Şentepe mah.)

10- Put’ra (Bahar mah.)

11- Met’ist’i (Barış mah.)

12- Mamala Avla (Zeytinlik mah.)

13- Bak’oz (Çıraklar)

14- Şenyamaç (Pelergivat’tan mı ayrıldı?)

15- Pelergivat’i (Akkaya)

16- Maxat’oba (Yeniköy)

17- Zurxa (Kurtuluş)

18- Amgvan/Ağvan (Seslikaya)

19- Çerana (Hoşdere)

20- Salonç’uri/Salinçoy/Salenköy/İskocibadi? (Armağan) (köyde Hemşinli mahallesi de var: Boxane)

21- Xocibadi/ Kanteva? (Akdere) (azınlık olarak Hemşinliler var/?)

22- 3’arik’ala (Dere mah.)

23- Tolikçeti (Duygulu)

24- Dobira (Şehitlik)

25- Ğere (Işıklı)

26- Mitat (Pınarlık)

27- Şanguli (Doğanay)

28- Mexenit’i (Şenyurt)

29- Noğeceni (Manganez)

30– 3xuleti/Suxuleti (Küçükköy)

31- Sifat’ (Pirinçlik)

32- Mut’afi (Gündoğan)

33- Celaisk’uri (Kirazlık mah.) (Dutxe)

34- Yanivat’i (Bayırcık)

35- P’alivat’i (Sinan)

36- 3’aleni Z’ğemi/Z’ğemi Sufla (Aşağıdurak)

37- Ortaçoi (Ortaalan)

38- Jileni Z’ğemi/Z’ğemi Ulya (Yukarı Durak)

39- Omcore (Güney)

40- Dutxe/ Dutxevati/Dutxa (Tunca beldesi)

41- Mt’axori (Merkez mah.) (Dutxe)

41- Xok’ovati (Esentepe mah.) (Dutxe)

42- Nobağule (Konak mah.) (Dutxe)

43-  Xalik’ana/Xelik’ana (Şenyuva mah.) (Dutxe)

44- Ç’irina (Ortaada mah.) (Dutxe)

45-  Sidere (Şendere) (Dutxe)

46- Ç’umayida/ Şaşk’eni? (Eskiarmutluk)

47- Yaguzi Avla (Yavuz)

48- Müftü mah. (Cibist’asi)

49- Cami mah. (Siyat’i)

50- Düz Mahalle/ Fırtına mah. (Furt’ona/P’eruma)

51- Kahveciler mah. (Siyat’i)

52- Çiftekavak mah.

53- Deniz mahallesi

54- Fâtih mah.

55- Yavuz Selim mah.

56- Cumhuriyet mah.

57- Kuzey mah. (Siyat’i)

58- Zendi (Kuzey mah.) (Dutxe)

59- Çurdoğli Avla/ Pertet’i (Düz mah.) (Dutxe)

60- Şaşk’eni (Yayla mah.) (Dutxe)

61- Yeni mah. (Cibist’asi)

62- Timisvat (Köprüköy)

 

Hemşinli yerleşimleri: 

1- Oce (Yeniyol)

2- Kask’uri/Çask’uri/Keskur (Serindere)

3- Zenimos(i) (Yurtsever) (köyde sadece Sarabiler Laz olduğuna göre Lazlar azınlık olmalı)

Ardeşen başlığı altında saydığımız -Lazca adlarını öğrenemediğim mahalleler dışında- orijinal toponimlerin Türkçe olan Çerana (imalathâne anlamında), Ortaköy; Lazca/Türkçe olan Z’ğemi Ulya, Z’ğemi Sufla; Yunanca olan Bak’oz, Sidere ve nece olduğu bilinmeyen ya da benim bilemediğim/çözemediğim Serap’i, Zurxa (Lazca?),Ğere (Lazca?) isimleri dışında hepsi Lazca’dır. Ardeşen adıysa Ermenice mi, yoksa Lazca/Gürcüce mi yahut başka bir dilde mi çözülebilmiş değil. Ancak ismin formu Ermeniceye uysa da, 19. yy.’da ortaya çıkması itibariyle Ermenice olması çok güç. Ardeşen’in daha eski adıysa Laroz Aput. Laroz muhtemelen Yunanca, “hoş?” anlamında “laros”tan geliyor.

2c) Çamlıhemşin: 

Çamlıhemşin merkez: Çoğunluk Hemşinli, Türk nüfus da var. Türklere “Kıvırcık” denirmiş (?).

Laz yerleşimleri: 

Bölge Lazlarının Çamlıhemşin’le pek ilişkileri yoktur. Daha çok Ardeşen ve Pazar’la ilişki hâlindedirler.

1- Mek’alisk’irt’i (Dikkaya)

2- Abiçxo (Köprübaşı)

3- M3’anu/M3’ano (Topluca)

4- Ğvandi (Çayırdüzü)

5- Komilo (Murat)

6- Beija (Behice)

7- Zibari (Güllü)

8- Orenkit/Orençit (Kadıköy)

Hemşinli yerleşimleri: 

1- Hemşin Başköy (Ortaklar)

2- Hemşin Ortaköy (Ortayayla)

3- Hemşin Aşağıköy (Sıraköy)

4- Meydan Kapuca (Meydan)

5- Çat/Dap (Çat)

6- Varoş (Yazlık)

7- Kolona/Kale-i Zir (Zilkale)

8- Mollaveyis/Molevints (Ülkü)

9- Amokta (Şenköy)

10- Çinçiva (Şenyuva)

11- Tumaslı/Tomaslı (Boğaziçi)

12- Kuşiva (Yolkıyı)

13- (V)ortnents (Ortan)

14- Makrevi(nt)s (Konaklar mah.)

15- Viçe Ulya/Yukarı Viçe (Yukarı Çamlıca mah.)

16- Viçe Sufla/Aşağı Viçe (Aşağı Çamlıca mah.)

17- Badara (Bahar mah.)

18- Elevit (Yaylaköy)

19- Canuddobra (Aşağışimşirli)

20- Xolco (Kaplıca)

21- Livikçakıslı (Güroluk)

22- Kısmenmelivar (Yukarışimşirli)

23- Ayder  (Lazlarla Hemşinlilerin karışık olduğu bir yer ama yayla özünde Hemşinlidir)

24- Mikron Kavak (Kavak mah.)

Çamlıhemşin başlığı altında saydığımız orijinal yer isimlerinden, Çat/Dap, Molevints, Vortnents, Makrevints, Elevit, Livikçakıslı, Ayder Ermenice; içinde Hemşin ve Türkçe tamlama olan köy isimleri Türkçe/Ermenice; Kolona, Komilo, Mek’alisk’irt Yunanca; Mikron Kavak Türkçe/Yunanca; Çinçiva, Kuşiva, Abiçxo, M3’anu, Ğvandi (?) Lazca; Viçe ve tamlamalı isimler Lazca/Türkçe; Meydan Kapuca, Varoş, Kale-i Zir, Mollaveyis Türkçe’dir. Tomaslı da Tomas özel adına Türkçe “-lı” eki konmasıyla oluşmuş olmalı. Canotdobra (belki “can”ın Ç’ani (Laz) ile ilgisi vardır), Xolco, Amokta (Lazca?), Orenkit (Lazca?/Ermenice?), Badara (Lazca?), Z’ibari, Kısmenmelivar (Ermenice?) isimlerinin nece olduğu ya belli değil ya da en azından ben bilmiyorum/çözemiyorum. Çamlıhemşin adı Ermenice Hamamşen (Hamam’ın köyü) ismine Türkçe çamlı sıfatının eklenmesiyle oluşmuş anlaşılacağı üzere. Eski Viçedibi/Viçesüfla gibi isimlerse “Fındıklı’nın dibi” anlamındadır ama Lazlar Çamlıhemşin merkeze “Vija” derler. Ayrıca Çamlıhemşin’e sanırım Karahemşin de denirmiş bir zamanlar. Köylerden sadece Kale-i Bala’yı saymadık bu isim de Türkçe’dir (Osmanlıca), halkı da Türk’tür. Çamlıhemşin’deki Elevit, Xaçivanak, Trovit, Palovit, Pokut gibi yayla isimleri hep Ermenice’dir; ama Ermeni yerleşiminden önce isimlendirilen Fırtına deresi Yunanca’dır (Pyrtanis. Muhtemelen orijinal bir isim Yunancaya adapte edilmiş (?). Bu derenin Lazcası P’eruma Ruba, yani kayık deresi).

2d) Hemşin: 

Hemşin merkez: Çoğunlukla Hemşinlidir.-Konuyla ilgili bir Hemşinli’den ilçe merkezinin çoğunluğunun Türk olduğu yolunda bir uyarı aldım- (?).

Hemşinli yerleşimleri: 

1- Mağlut (Kantarlı)

2- Gubiyarlı mah.

3- Çoço (Levent)

4- Nefsi Zuğa (Çamlıtepe mah.)

5- Sağırlı (Hilal)

6- Tepan (Bilenköy)

7- Gomno (Yaltkaya)

8- Hemşin/Zuğa Ortaköy (Hemşin)

9- Bodullu mah. (Mutlu mah.)

10- Saneva/Çanava (Nurluca)

11- Tezina/Tecina

12- Pokoçor mah.

Hemşin başlığı altında saydığımız on iki orijinal adın üçü Ermenice (Hemşin,Pokoçor,Mağlut); ikisi Lazca/Türkçe (zuğa’lı adlar); ikisi Türkçe (Bodullu, Sağırlı). Geriye kalan isimlerin ya nece olduğu belli değil, ya da ben bilmiyorum. Tezina, Çanava adları Lazca olabilir.Çoço, Tepan, Gomno gibi adlarsa Ermenice de Lazca da olabilir.

2e) Pazar: 

Pazar merkez (noğa): Pazar, bir Laz kentidir. Kentte Hemşinlilerin yanı sıra az sayıda Türk (Rizeli,Trabzonlu,Erzurumlu,Bayburtlu,Gümüşhaneli), Kürt (Ağrılı,Ardahanlı), Poşa ve Gürcü de yaşar.

Laz yerleşimleri: 

1- Xunari (Aktaş)

2- Laroz/K’uk’ulat (İkiztepe mah.)

3- Melyat (Merdivenli)

4- Su(r)minat (Kuzayca) (Hemşinli bir azınlık da yaşıyor)

5- Tordovat (Sivrikale)

6- Noxlapsu (Hasköy)

7- Noxlapsu (Yavuz. Lazavat’i ve İst’ona)

8- Çumbat (Yeşilköy)

9- Msuleti (Dağdibi)

10- Xaçk’un (Alçılı)

11- Cabat’i (Sulak)

12- Zanat (Derinsu)

13- Aranaşi (Darılı)

14- (M)ca(r)civat’i (Akmescit)

15- Ç’it’at’i/K’it’at’î (Aktepe)

16- Şileyit’i/Psixros (Soğuksu mah.)

17- T’alvat (Tütüncüler)

18- Apso (Suçatı)

19- Noğadixa (Cumhuriyet mah.)

20- K’uz’ik’a (Elmalık) (azınlık olarak Hemşinliler de var)

21- Xudisa (Kesikköprü)

22- Ğulivat (Şentepe)

23- Lamğo/ 3’arişk’a (Yücehisar)

24- İlast’as (Yemişli) (azınlık olarak Hemşinliler var)

25- P’ap’at (Papatya)

26- Sap’u (Ocak)

27- Cigetore (Boğazlı)

28- Sk’efanavat’i (Sivritepe)

29- Mamaç’ivat/ Mamak’ivat (Irmakköy. Köye bağlı Bompona mahallesi Pazar’da ayrı bir köy gibi de sayılmaktadır)

30- P’ap’ilat’i/Nasivat’i (Sessizdere) (Yanmış kabilesi Hemşinlidir, fakat anadilleri Lazca)

31- M3’uk’it’a (Derebaşı) (Hemşinliler de var.  Lazca bilen Hemşinliler olduğunu biliyorum)

32- Eskit’rap’uzan/K’u3uma (Hamidiye) (Gürcüler de var -Karadeniz sülalesi)

33- K’ost’anivat’i/K’osk’enivat’i (Dernek)

34- Dadivat’i (Handağı)

35- Xak’u (Şehitlik)

36- Jini Bulepi (Zafer mah.)

37- Tudeni Bulepi (Kirazlık mah.)

38- Duduvat’i (Güzelyalı mah.)

39- P’aç’ilat’i (Ardaklı mah.)

40- Ç’ereç’ivat (Irmakyeniköy)

41- Arap Maale (Pazar Mahallesi)

42- Zelek (Balıkçı)

43- Avramit’i (Güney)

44- K’ok’sovat’i (Hisarlı)

45-Mesemit’i (Topluca)

46- Ortaırmak  (Mamaç’ivat’tan ayrıldı)

47- Sahilköy (M3’uk’ita’dan ayrıldı)

48- Saroşibairi (Merkez yerleşimde tepelik bir mahalle. Türkçe değiştirilmiş adını bilmiyorum. Meydanın ve eski 50. Yıl İlk Okulu’nun, caminin arkasında kalır)

49- 10- Xot’ri/ Abdoğli (Kocaköprü) (merkez Abdoğli mahallesinde Hemşinli nüfus vardır, diğer mahalleler Laz. Köye bağlı K’alast’as ve Paniçi mahalleri Pazar’da ayrı bir köy gibi de sayılmaktadır)

Hemşinli yerleşimleri: 

1- Xaç’ap’it’ (Subaşı)

2- Bogina (Tektaş)

3- Bogina (Şendere)

4- Başköy (kullanılmayan eski adı P’et’re/ P’et’re Nikola(i)/azınlık olarak Lazlar da var)

5- Melesk’ur (Ortayol)

6- Çingit (Uğrak)

7- Açaba (Bucak)

8- Mermenat/Mermonat (Akbucak)

9-Sit’ori (Kayağantaş)

10- Kvakçe (Beyaztaş mah.) (Sahilde olmasına karşın Hemşinli yerleşimidir. Çamlıhemşin-Kale köyündendirler.)

Pazar başlığı altında saydığımız isimlerden Yunanca olan Laroz, Xudisa, İlast’as, Aranaş, Psixros, Apso; Türkçe olan Başköy, Hamidiye, Abdoğli, Eki T’rap’uzan ve nece olduğu bilinmeyen ya da benim bilemediğim Zelek (Yun?), Xot’ri (Laz.?), Sit’ori (Yun?), Mermenat (Ermenice?/Lazca?) ve Açaba dışındaki tüm isimler Lazcadır (Yalnız, Xaç’ap’it’i her ne kadar Lazca toponim yapısına uysa da, bu kelime Ermenice “tahta haç”tan gelir diye bir iddia da var?) Burada Pazar’a bağlı iki yerleşimin adını saymadık: Venek ve Gazi Mahallesi. Venek, Türk (Lazlar ve Hemşinlilerin Xorum [Horum] dediği yani geçmişte Rumca anadilli olduğu düşünülen, bugün Rumca etkisinde kalmış Rize aksanıyla Türkçe konuşan halk); Gazi Mahallesi ise muhtemelen aslen Kürdistan Çingenesidir (yöre halkı De(r)vişi ya da Ç’ağana der). Venek, Ermenice ; Gazi Mahallesi’nin diğer adlarından olan De(r)vişi Avla/Maale Lazca, Xoşnişin Kürtçedir.

2f) Çayeli:

Hemşinli köyleri: 

1- Leroz Mavran/Mervan (Büyükköy bld.)

2- Derecik (Büyükköy bld.)

3- Gemiciler (Kaptanpaş bld.)

4- Raşot (Yıldızeli) (Büyükköy bld.)

5- Raşot (Karaağaç) (Büyükköy bld.)

6- Raşot (Çeşmeli) (Büyükköy bld.)

7- Gürpınar (Kaptanpaşa bld. [Senoz Mesaxor])

8- Babik (Çukurluhoca) (Kaptanpaşa bld.)

9- Miloz (Sefalı)

10- Asfiroz (Aşıklar)

11- Mezdap (Düzgeçit)

12- Çınartepe

13- Veysor/Venekdere (Erenler)

14- Zoğopa (Erenler)

15- Veyiçur (Zafer)

16- Başköy (Kaptanpaşa bld.)

17- Xaxonç (Çataldere)  (Kaptanpaşa bld.)

18- Çilingir

19- Kaçkar

20- Miloz (Kestanelik)

21- Kardamoz/Sasten (Seslidere)

22- Perastan/Cığak (Uzundere) (Kaptanpaşa bld.)

23- Paravol (Telağacı) (Büyükköy bld.)

24- Armutlu Axpiyoz (Armutlu)

25- Lixyoz (Beşikçiler)

26- Soğuksu

27- Cutinç/Çotnes (Ormancık)

28- Tolenes/Toleniç (Yeşiltepe)

Çayeli’deki Hemşinli köylerinde muhtemelen eksiklerimiz ya da hatalarımız olabilir. Katkılarınızı bekliyorum.

Çayeli başlığı altında saydığımız isimlerin Ermenice Haytef, Xaxunç, Perastan,Babik, Cığak, Mezdap, Veysor,Veyiçur,Kaçkar,Tolenes ve Ermenice/Türkçe Venekdere dışında çoğu Yunancadır. Bunun dışında görüldüğü gibi Türkçe isimler de var, ancak hakim olan diğer bölgelerde de Rumca isimler.Kent merkezinin adları olan Mapavri de Murçiva da Lazca isimlerdir. Çayeli’nin toplam elli üç köyü var ve çoğu Xorumi (Horum) denilen topluluktan. Ayrıca Çayeli merkezinde Horumlar dışında dil ve kültür olarak asimile olmuş, ancak Gürcü kimliğini muhafaza eden bir Gürcü sülale de var.

2g) İkizdere: 

Hemşinli köyleri: 

1- Koxser Ulya/ Yukarı Koxser (Sivrikaya)

2- Koxser Sufla/Aşağı Koxser (Çamlık)

3- Cimil Başköy (Başköy)

4- K’abaxor (Gölyayla)

5- Cimil Vasat/Cimil Paşaköy (Ortaköy)

6- Cimil Aşağıköy (Yetimhoca)

7- Anzer Ulya (Ballıköy)

8- Anzer Sufla (Çiçekli)

Anzer’in Hemşinliliği meselesi tartışmalı diye biliyorum.

Laz yerleşimleri: 

17. yy.’da (?/ Çok eski bir tarih, azınlıkta kalan Lazların Lazlık bilincini yaşatması güç. Acaba daha geç bir tarihte mi gerçekleşti bu göç?) Ardeşen, Dut’xe ve Fındıklı’dan gelen bu Lazlar, hafızalarında kalmış Lazca kelime ve cümleler dışında Lazca bilmezler (?). Mize’dekiler 1877-78’den sonra Batum ya da Hopa’dan mı geldi (?).

1- P’et’rani (Meşeköy) (Türklerle beraber)

2- Etxone/İşkencedere  (Gürdere) (Türklerle beraber)

3- Kap3e/Kapse-i Of (Ayvalık) (Türklerle beraber)

4- Miz’e (Rüzgarlı) (Türkler ve Hemşinlilerle beraber)

5- Kolyav (Bayırköy)

6- Xomeze (Demirkapı) (Türklerle beraber)

ayrıca Güneyce’de (?).

İkizdere başlığı altında saydığımız isimler Ermenice olan Koxser ve Anzer isimleri dışında Yunancadır -Lazların yaşadıkları köylerdeki isimlerin kimi Lazca, kimi belirsiz. P’et’rani Rumca olabilir-. İlçeninde genelinde toponimlerde Rumca ağırlığı vardır ama Ermenice de kendini hissettirir. İkizdere’nin çoğu Türk’tür (yine Horum denilen insanlar). İkizdere’nin eski adı Kura-i Seba (yedi köy) Osmanlıca’dır, Lazlar Xuras (?) derler, Rumlar Kuras (?)derlerdi.

3-TRABZON: 

Araklı ve Arsin Hemşinlileri Müslüman olmamak için 17. yy.’da Hemşin’den kaçarak buraya geldiler. Ancak ne var ki zamanla Müslüman oldular -bu sayede Orta ve Doğu Karadeniz’de Rize ve Artvin dışında tutunabilen Hemşinliler olarak kaldılar. Bu topluluğun Ter Karapet hikayesi ünlüdür. Hemşin kültürü aşınmıştır.

3a) Arsin: 

Hemşinli yerleşimleri: 

1- Cimla Mukuzi (Yolaç)

2- İşxan (İşhan)

İşxan adı Ermenice, diğeri Yunanca olabilir. Arsin’deki toponimler genellikle Yunanca, Osmanlıca/Türkçe isimler de göze çarpıyor. Arsin halkı Türk’tür (yörede Horum denilen topluluktan).

3b) Araklı:

1- Foşa/ Roş (Çukurçayır)

2- Cimla/Zimla Kava (Yüceyurt)

3- Xoryan (Yeşilyurt)

4- Kizirnos (Kayacık)

5- Torosli (Kayaiçi)

6- Zifona/ Zivana (Aytaş)

7- Cimla/Cimla Kava (Çamlıktepe)

8- Küçük Cimla/ Dzingila (Erenler bld.)

9- Büyük Cimla/ Tsvilo (Kestanelik)

10- Koloşa/ Goloşa (Taşgeçit)

11- Büyük Ayven (Kükürtlü)

12- Küçük Ayven (Köprüüstü) (Yunanca eski isim: Daivenon)

13- Aşa (Sularbaşı)

14- Aşa (Çiftepınar)

Araklı’daki köy isimleri birkaç Ermenice isim dışında genellikle Yunanca’dır. Hemşinliler dışındaki nüfus Türk’tür (Horum denilen topluluktan).

Bu listeye katkı sunanlar: Hikmet Akçiçek, “Başhemşin Ermenisi”,Evrim Ayşen Atakan, Zehra Gündoğdu, Atıf, “xi”,”Neyzen”, “borçkadan köyler”,Saliha Dolişi,bulig, Turgut Odabaş, Şenol Özgen, Ank’e Musa Djedeshi, Ş. Bal

etimolojilerin bir kısmında index.anatolicus (Nişanyan) çalışmasından; Ardeşen’deki bazı Lazca yer adları için de Svacoxo (Aleksiva/Bucaklişi-Kolkhis/Laz Kültür Derneği Yayınları-2009) kitabından yararlanılmıştır.