Turkieşi doloxe do gale Lazepeşi nufusi-2

B) Turkieşi gale na sk’udunan Lazepe

ham noç’are k’azeta çkunişi maxutani nomaraşen naonen.

İp’t’i Kortuletis (Gyurcist’anis) ptsadat. Kortuletisti SSCA-şi bazi ok’oretsxupeşan made p’ot’eneri oras Lazepe var k’oretsxes, “nananena” burmepesti Lazuri nena var ç’ares. Ham dulya, Kortuletişi devlet’işi faşizmik Lazepe Kortu naotziramsşeni on. SSCA’şi Lazi nufusişeniti Rusiaşi Lazepes vimeselatere.

Kortuletis jur op’ut’e Lazi on: Sarp’i do K’variati. Jurititi Batumis onan. Sarp’işi nufusi 1.120, K’variatişi nufusi 98 on. Hanişen made Mergelona do Abazist’anişi oşk’endas Anak’lia yoxoni tzulu k’asabasti Lazepe xeran mara aşk’va peği k’oçi var oran. Ham Anak’luri Lazepeşi didomuşi Osmanuri periodişi çodina orapes Arkabişen moxt’imeri oran.

Bazi ç’arapes Aç’araşi Simoneti, Maxo(neti), Txilnari yoxoni op’ut’epes do Gonio yoxoni svas Lazepe oran deine unç’arun, haminepes xeran Lazepek ma namişk’un şuk’u dotzulva dosk’udes do asimile diesst’eri oran, vanati çkar va sk’udes (?). Xolo Aç’aras, himinepe goxt’imeri naon a Çxaluri Lazik ma mitzu ki; Agara, Gvara, Maradidi, K’irnati, Mirveti, Avgia, Xala do Dzblaveti (nçxoro-vit oxori) yoxoni op’ut’epesti Lazepe Kortupeşk’ala arağorda sk’uduran. Xala yoxoni op’ut’e K’obuletis on, yani ecere hak Lazepe sk’uduranna Aç’aras naon enni oineturi op’ut’eti ham op’ut’e on.

Xolo Lazepeşeni ç’areri bazi k’aynağepes Guriaşi Ozurgeti noğaşi Ureki yoxoni k’asabas do Axisk’asti amtzik’a Lazi sk’udun ya do it’uran vana ese’ni hamuti va mişk’unan. Mara namişk’unan Tiflisis amtzik’a macoçe Lazi xen (Aç’araşen, arti dixapeşen moxt’imeri do Oşk’endani Asiaşi surgunişen goyterepe. Tiflisis a Lazi didaşk’ala vixap’ari dort’u. Sibiriaşi surgunişen goyteri ort’u, ik’vandamt’u).

Kortuletişi Lazi nufusişeni 2-5 şilya do 30 şilyaşi oşk’endas k’oretsxalape niçen, ma xut’ şilya vana amtzik’a daa jindole ort’asen deine vicer. Kortuletişi Lazepek Muslimani ort’es mara Kortuleti oxoşk’veri diyu şuk’ale p’rop’agandapete dido Lazikti xolo Xrist’iani diyes.

Abazist’anis, Soxumis do arti noğapesti Lazepe oran it’k’ven mara ambai va miğunan, naonanpeti asimile diyes dei it’uran.

Lazepe xvala SSCA (Sovyeturi Sosialist’uri Cumxuriet’epeşi Artoba) do Rusiaşi Federesianoşi nufusi ok’oretsxupes meç’areri oran. Mara hikti “Kortu”şi a notzilest’eri otziraman. Rusiaşi soğunai ok’oretsxus, 2010’s Lazepe 160 şuri k’oçi kogamaxt’es. Ham nufusişi 76’muşi noğari, 84’muşi op’ut’ari oran. Rusiaşi Lazepeşi didomuşi herali K’rasnodaris sk’uduran, ham noğa-made Mosk’ova do Leningradi st’eri noğapesti Lazepe xeran. Ar do gitzvat’ hak, Rusuri vik’ip’edias “Rusiaşi Lazepeşi mtini k’oretsxala 2.000 on” dei unç’arun (3). Rusiaşi 2002 tzanaşi ok’oretsxus Lazepeşi nufusi amtzik’a daa dido ort’u; 221 şuri Lazi Rusiaşi dobadonamşine ort’es. Ham Lazepeşi 120’muşi op’ut’ari, 101’muşi noğari; 127’muşi oxorza, 94’muşi komoli ort’es. Ham nufusişi ok’oretsxupeşen başk’a, Lazepe xvala 1926-şi ok’oretsxus list’epes ç’areri oran, ham sum ok’oretsxu-made Lazepe Mergelepeşk’ala “Kortu” deine inç’ares. 1926’s iri SSCA’s Lazepe 643 şuri gamulun. Ham Lazepeşi 347’muşi k’oçi, 296’muşi oxorza; 44’muşi noğari, 599’muşi op’ut’ari oran (4). Mara ham neticepes didi a problemi idziren. Aç’ara do Abazist’anişi Lazepeşi mteli nufusi muç’o hak’u mtzik’a iyen? İskenderi Tzitaşik, 1935’s Stalinis naç’aru k’art’alis 1928-29 tzanapes xvala Abazist’anis 5 şilya Lazi sk’udun ya it’us (5). Hem ti xolo gitzvat’ ham Lazepeşi nufusi 1928’şen oğinde daa dido ort’u, Tzitaşişi k’art’alis ptsadatis vognamt ki ham k’oretsxali 1921’s 9.500 şuri on. Uk’ai coçi coç’u do Lazepe Turkie tere mendaxt’es, Abazist’anis Lazepek 1930-şi tzanaşen uk’ai opşa mtzik’a dosk’udes.

Abazist’anişi Lazepe Arkabi do Vitzeşen moxt’imeri oran, 1880’uri tzanapes, yani svaluri var oran. Hamuşi gurine bekiti hini Sovyeturi dobadonamşine var ort’es -asti surgunis elat’oçeri Lazepeşen arxvala ham Abazist’anuri Lazepe var goiktesşeni ham ixt’imali mtinist’eri idziren-. Ma hişo mafiçiren ki Abazist’anuri Lazepek, “haimatlosi” (udobadonale) oran.

Aç’araşi Lazepeşi nufusiti 643 st’eri mtzik’a a nufusi var ort’asen herali himdoneri tzanapes. Muşeni mteli Lazepeşi nufusişeni 643 deine ç’ares va mişk’unan.

Komoft’it hus surguni Lazepes. 1944-45 tzanapes Sovyetepek Lazepe, arti bazi Muslimani xalk’epeşk’ala (Axisk’aşi Turkepe, Sumexepe, Kyurdepe, bazi Zuğauçanuri Turkepe) Aç’ara do Abazist’anişen “Turkepeşi do Germanepeşi ajanepe oran” deine menduçu. Ham surguni Lazepeşen Sarp’uri naoran vit’ojur ocaxişi k’oçi Muamedi Vanilişik Berias naunç’aru k’art’alişen uk’açxe 1945’s “xilafi diu” deine goiktes, mara xut’ k’oçişeni “ham k’oçepe Turki oran, xilafi va miğunan, hani va goiktanen” t’k’ves do ham xut’ k’oçi xolo Oşk’endani Asias dosk’udes (6). Aç’araşi arti surguni Lazepeti Stalini doğuruşk’ule -1953- 50’şi oşk’endani tzanapes Sibiriaşen goiktes, hus Sibirias Lazi va xen. Mara Abazist’anuri Lazepek goiktuşi izini var meçes. Hus Oşk’endani Asias nask’udun Lazepeşi didomuşi K’irgizitereşi omjoreti-gyulvas Oşis, Celalabadis do K’izilk’ayas sk’uduran. Bişk’ek’i st’eri didi noğapesti nask’udun Lazepeti oran. Oşis jur Lazuri op’ut’e on dei it’uran. Surguni Lazepeşi arti notzileti K’azak’iteres sk’udun hanişi didomuşiti dobadonaşi omjoreti-yulvas Cambulis/Canbulis (Talasi/Tarazi) oran. Didomuşi K’irgiziteres do himuşi Oşi borges naxen Lazepe jur dobadonas 300 oxori (7) oran. İri oxoris ot’xo şuri k’oçi sk’udun deine viduşunatna Oşk’endani Asias Lazepeşi nufusi 1.200 iyen. Tzoxle Ozbek’iteresti Lazepe sk’udurt’es mara hini 1989’şi Mbulora tutas Ferganas nacoç’u meşirupeşen imt’es do Axisk’aşi Turkepeşk’ala K’rasnodaris, jur sum k’onai ocaxiti AOD’şa (Amerik’aşi Ok’ik’at’eri Devlet’epe) mendaxt’es. Arti surguni Lazepeşenti amtzik’a Rusias do dido mtzik’ati Turkies moxt’imeri naoranpeti onan.

Nagik’oretsxit dobadonapeşen made Avropas do Amerik’asti mak’urbet’e (gurbetçi) Lazepe sk’udunan. Hani beki xut şilya-vit şilya şuk’u oran do didomuşi Germanepunas xeran.

İsmail Güney Yılmaz

 

(3) http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B

(4) http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php sites Rusia do Sovyet’epeşi iri nufusi ok’oretsxupes gatsaderan.

(5) Chitaşi, İsqenderi, Çquni Çhara, Albonişi Supara & Chitaşi’nin Diğer Yazıları, (maxazire: İrfan Ç. Aleksiva), sf. 123, Laz Kültür Derneği Yayınları, Mp’oli, 2012

(6) http://ulkucubellek.com/sovyet-resmi-belgelerinde-ahiska-surgunu-orhan-uravelli/

(7) www.ahiska.org.tr/wp_pdf/sayi22/parcali/48_sayi22.pdf

 

07.06.14

agani-muru3xi    Ağani Murutsxi jur tuteri p’olit’ik’uri Lazuri k’azeta, no: 6, Xrist’ana ’14