Turkieşi doloxe do gale Lazepeşi nufusi-1

A) Turkies Lazepeşi Nufusi

Lazepe Turkies do ir’ kianas nak’u şuri sk’uduran belli var on. “Belli var on” nagitzvit’na t’k’va ognit ki ham dulyaşeni ofisialuri a ok’oretsxu var on. Do ham haşo naonşeni Lazepeşi nufusişeni naizit’en iri mut’xa mtel taxmini ort’asen. Şk’uti ham ç’aras namaxasap’eran şuk’u Lazepe kianas nak’u k’oçi naien dei ptsadatere.

Turkies Lazepeşi nufusişeni “80 şilya on” ya it’uranpeti onan (1), “1 milioni do 656 şilya do 412 şuri oran” dei it’uranpeti onan (2). E ho, 80 şilya oditsinoni on, nagişk’uran ar xvala Art’aşenişk’unişi nufusi 50 şilya iyen. Mara mtini gitzvat’na 1.656.412 şuri k’oçiti Lazepeşeni opşa fazla ort’asen dei mafiçiren, Lazepe hik’uti var oran. Hane Turkulis jur tane lak’ide on Araburi nenaşen moxt’imeri: “İfrat” do “tefrit”. “İfrat”, oç’ut’anu, tzulu otzirapu on, “tefrit”iti didi, morderi otzirarupa. 80 şilya “ifrat” onna artiti “tefrit” iyen, mara şuçuri vutzvat’ ki xolo, ham nufusi nameçaman Lazepeşi tanerepe (entelektuelepe) var oran. Yani arti xalk’epest’eri Lazepe xalk’imuşişi nufusi didi otzirapuşeni vaipelek’eran.

Mara Lazi tanerepeti nufusişk’unişeni aini fiçiris var oran. Enni dido 700-750 şilya utzomen, mara 500 şilya, a milioni, a milioni do xut’oşi şilya naxesap’ums k’oçepeti onan. Sum milioni şak’is naext’ams a-jur mitxati xolo on.

Lazepeşi nufusişeni naitkven arti iddiya vana taxminepeti ginç’arat. “Ethnologue” yoxoni internet’işi sitek 1980’is mteli dobadonapes 92 şilya Lazi ort’u ya do it’us. İnternasionaluri Helsinkişi K’oçeburi Xak’k’epeşi Federasionikti (IHF) 500 şilya Lazi sk’udun yado t’k’umers (2002). Xolo 200-250 şiliaşen a milioni şak’is naigundzen nufusepeti madzirenan internasionaluri. Tzana 2007’s KONDA yoxoni ank’et’i şirketişi neticepes ptsadatna hikti Lazepeşi nufusişeni 220 şilya unç’arun.

1975’s Turkies naixenu op’ut’epeşi nufusişi ok’oretsxusti iri Lazepeşi va mara xvala Lazuri naisinapams k’oçepeşi nufusi Yulva Zuğauçaşi borges 90 şilya, Gyulva Zuğauçaşi borges 25 şilya gamulun. Mara ham xesap’is macoçe (muaciri) Lazepeşi enni didi natzile Marmaraşi Lazepeti var oran.

E do iddiyape a k’ale ort’as husti Turkieşi ofisialuri k’oretsxalapes a ptsadat. Turkieşi ofisialuri nufusi ok’oretsxupes etnik’uri grup’epeşi k’oretsxala var on, var ik’it’xen. Mara xoloti 1965 şak’is ok’oretsxupes “nananena” do “majurani nena” k’it’xeri on. Hak “nananena” naixmaren maartani nena, majurani nenati naixmaren majurani nenaşi yerine unç’arun.

K’oretsxalapes botsedat (“oxoris naisinapinen nena mu on?” deine ik’it’xes):

1927: Lazuri nena varxesap’es.

1935:

Turkieşi nufusi Lazuri (1-ani) Lazuri (2-ani) Lazuri (mteli)
16.158.108 63.000 5.000 72.000 (*)

* 4 şilya Lazişeni Lazuri nena tito nena on.

1940: Lazuri nena varxesap’es.

1945:

Turkieşi nufusi Lazuri (1-ani) Lazuri (2-ani) Lazuri (mteli)
18.790.987 46.987 12.618 59.605

1950: Nananena do majurani nena dei var ik’itzilu do Lazuri nenaşi mteli maxap’arepe 70.423 kogamaxt’u. Turkieşi nufusi 20.947.155 ort’u.

1955:

Turkieşi nufusi Lazuri (1-ani) Lazuri (2-ani) Lazuri (mteli)
24.065.543 31.000 19.000 50.000

1960:

Turkieşi nufusi Lazuri (1-ani) Lazuri (2-ani) Lazuri (mteli)
27.755.532 21.703 38.275 59.978

1965:

Turkieşi nufusi Lazuri (1-ani) Lazuri (2-ani) Lazuri (mteli)
31.391.651 26.007 55.158 85.108*

* 3.943 Lazişeni Lazuri nena tito nena on.

Şurimşine mak’it’xape, ham k’oretsxalape oceroni idzireni? Mtsxade idziren ki ham ok’oretsxuşi neticepes nananenapeşi k’oretsxalape tude ciğaman. Moy? Ma var iceretna, 1965’s ptsadat. Him nufusişi k’oretsxalas Art’vinişi nufusi 210.065, Rizenişi nufusi 281.099 gamulun. Yani jur noğas arağorda 491.164 şuri k’oçi sk’udun. Ham nufusişi doloxe Lazuri nailak’irdams mteli k’oçepeşi k’oretsxalati 85.108 şuri gamulun, jur noğaşi % 17.32 p’rosent’i k’onai (!). Rizenis nenaşk’uni, k’oretsxalaşi “nananena” k’lasis naixap’ars k’oçi xvala 5.754 on, hemti him orapes. Ham Art’vinis 12.093 ien, yani Rizenişen daha fazla gamulun (!). P’ia bere oğordinamani? Ham k’oretsxalas, Sak’arias 2.671, K’ocaelis 2.264, Bolus (Duzces) 1.791 şuri k’oçi idziren xvala. Mp’olis Lazuri nena “nananena”muşi naon k’oçi xvala 128 on! Ela do iceri hus!

Lazuri nena Art’vinis Turkurişi peşine majurani didi nananena on ma-1965-ani ok’oret’sxuşeni (nufusişi xvala % 5.75 p’rosent’i k’onai). Lazuri nenaşi peşineti Korturi nena mulun, himuti nufusişi % 3.66 p’rosent’i k’onai iyen. Art’vinis başk’a becit’i a nena var on, Sumexuri nena var k’oretsxes (Ermenuri nenate naixap’ars arxvala a şuri k’oçi ç’areri on). Rizenisti Lazuri nena Turkuri nenaşen başk’a naisinapen tito didi nananena’n; mara ham mteli nufusişi xvala % 2 p’rosent’imuşi on. Oditsinoni.

Lazuri nena “nananena” k’lasis Sak’arias Turkuri, Korturi do Boşnak’urişen uk’ule maotxani; K’ocaelis, Turkuri, Boşnak’uri do Korturişi uk’ule xolo maotxani; Bolus Turkurişen uk’ule majurani gamulun, nenaşk’unişi peşine Bolus Ç’erk’ezuri do Korturi mulun.

Turkies enni soğuani 1985’s, nufusişi ok’oretsxus nena ik’it’xes mara himuşi neticepeti var t’k’ves, it’uran ki belgepeti doç’ves. Namişk’unan Turkieşi ofisialuri k’oretsxalape haşo’n, raat’i mazit’eran ki Turkie-k mtsudi it’us do nenapeşi maxap’are k’oretsxalape ç’ut’a otziramuşeni içalişams.

Şk’imi taxminepe mik’it’xat’na, ma haşo mafiçiren Lazepeşi Turkieşi nufusişeni. 2013 tzanas Atinas 30.509, Art’aşenis 40.109, Vitzes 16.225, Arkabis 19.899, Xop’as 33.754, Çamlixemşinis (Vijas, Furt’unas) 6.563, Borç’k’as 24.662 do Murgulis 6.668 şuri k’oçi sk’udun. Domatzonen ki Atinaşi % 80 p’rosent’i (25.000), Art’aşeni % 95 p’rosent’i (38.000), Vitzeşi % 90 p’rosent’i (14.500), Arkabişi hemen hemeni % 100 p’rosent’i (19.000), Xop’aşi % 50 p’rosent’i (17.000), Çamlixemşinişi % 50 p’rosent’i (3.300), Borç’k’aşi % 30 p’rosent’i (7.500) do Murgulişi % 10 p’rosent’i k’onai (660) k’oçi Lazi oran. Hamuşi mteli 125 şilya şuk’u iyen. Ham xvala p’anda Lazist’anis nask’udun Lazepeşi k’oretsxala on. Ham k’oretsxalaşi, çkar var onna 2.5 k’at’imuşiti Mp’oli, Ank’ara, İzmiri, Samsoni st’eri morderi noğapes sk’udunan (solendo mişk’unan? Atinaşi nufisişa k’ait’li k’oçepeşi k’oretsxala 75.000 on, hikelendo mişk’unan. Ar do k’ait’li navaronanpeti onan, yani Atinuri, Xop’uri mara nufusimuşişi k’ait’i hik navaroranpe). Haşo ptsadatna Lazist’anuri Lazepeşi nufusi enni mtzik’a 312 şilya iyasen, Lazist’anişi k’ezapeşi nufusis k’ait’li navaronan Lazepeti taxmini p’at’na ham mufusi herali a 375-400 şilyati iyen.

E do var diçodu, daa macoçe Lazepeti oran Marmarişi Yulva do Omjoretis, Gyulva Zuğauça borges do amtzik’ati arti borgepes nask’udun Lazepe. Ma namaxesap’u şuk’u gitzvat’na; Sak’arias 60, K’ocaelis 59, Duzces 32, Bursas 15, Yalovas 14, Samsonis 12, Tok’at’is 7, Mp’olis 5, Ordus 3, Kerasulis 2, Bilecik’is 2, Ank’aras, K’ayseris, Sinop’is do Bartinisti ar tane kyoyis do maalles Lazepe sk’udunan. Ham op’ut’epeşi irişi nufusis arxvala Lazepe var oran mara didi ek’seriet’imuşi Lazuri op’ut’e do maallepe oran. Ar do bazimuşiti kesini Lazuri svalepe naoran belli var on (Bilecik’i, Orduşi op’ut’epe, arti noğapesti amtzik’a sva). Ham xesap’is ptsadatna Turkieşi gyulvas vana Lazist’ani-dixo Turkies Lazepe nask’udunan 215 op’ut’e do maale on, Xurasisti (İkizderes) it’uranki otxo Lazuri op’ut’e on, himuteti iyen 219 Lazuri sva. Lazepe nask’udun 221 op’ut’e do maaleti Lazist’anis on. Yani Turkies Lazepes 440 tane sva uğunan dei madzit’eran. E do gadzirenan ki Lazist’ani do Lazist’ani dixos svalepeşi k’oretsxali aini on. Macoçe Lazepek, p’anda “şk’u Lazist’anuri Lazepeşen daha fazla voret” ya it’urannat’i himinepe daa ok’ont’aleri dixape naonanşeni şk’u, 1877-78-s Osmanuri-Rusuri cengis moxt’imeri macoçe Lazepeşk’unişeni çkar var oranna 200-250 şilya şuri k’oçi oran dei p’t’k’vat’na, Turkies 600-650 şilya Lazi nask’udun maxesap’eran. Mtini k’oretsxa hamuşi amtzik’a jile vana bekiti amtzik’a tude ort’asen, himuti Ğormotik uşk’un aşk’va.

 

(1) 1995-2000 tzanapeşi doloxe MGK’şi emirite ak’ademisienepes naoxenapu nait’k’ven ar “oçalişapu”s ham nufusi niçen. Arti xalk’epeşi nufusi “normali”, “mtinişa daa xolosi” vana bekiti naonşenti dido naonnat’i Lazepeşi nufusi hak’u mtzik’a meçamu opxasinoni dulya’n. http://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_ya%C5%9Fayan_etnik_gruplar

(2) http://www.sabah.com.tr/Gundem/2011/12/20/ankete-gore-turkiyede-kac-millet-var Ham netice Lazepeşi nufusişen opşa dido’n st’eri idziren. Asti anketite xalk’epeşi nufusi var ik’oretsxen. 1993’sti KONDAşi a ank’et’is Mp’olişi % 4,28’muşi “ma Lazi vore” it’us deine a netice gamaxt’u dort’u. Haşo dulyapes arti “Lazi vore” nait’us Zuğauçanurepeşiti bekiti painişi on.

agani-muru3xi      Ağani Murutsxi   jur tuteri Lazuri p’olit’ik’uri k’azeta, no: 5, ktsala ’14