“domixvami çkimi nana, Samargalo na ni na …”

Biz Lazların çoğu için Megreller dünyadaki en yakın akrabamız ve Megrellerin kullandıkları dil bizimkiyle hemen hemen aynı, bu bir sır değil. Bu “kolektif hafıza”da yaşatılmış temel bir bilgi. Bilgiler bu bir iki cümlelik yere kadar doğru olsa da, bunun dışında kalan ve yine bir iki cümlelik olan tekerleme kıvamındaki “yargılar”sa genelde yanlış, hatta olumsuz.

Lazların genelinde “Megrel” kelimesinin kötü bir tınısı var, bu da olasılıkla Megrellerin Lazlar aksine
din değiştirmeyip, Hristiyan kalmalarından kaynaklanıyor. Ancak burada altını çizmek gerek ki,
Megrel halkıyla ilgili komşu Gürcü ve Abhaz/Çerkez halklarındaki düşünceler de pek sevecen
değil. Komşu halkların Megrellerle ilgili genel bir “vahşilik”, “gaddarlık”, “kan dökücülük”
kanaatleri var. Fakat bunlar bütün coğrafyalarda sınırdaş halkların birbirleriyle ilgili geliştirdikleri
zayıf iletişim ve yetersiz temastan kaynaklı tedirginlik ve şüphelerin yarattığı çoğu temelsiz hurafe
örgütlenmeleriyle benzeş vak’alar. Tıpkı Laz-Hemşinli, Laz-Gürcü, Horum-Hemşinli, Kürt-
Türkmen, Alevi-Sünni, Arnavut-Boşnak, hatta İzmitli-Adapazarlı,Karslı-Erzurumlu,Pazarlı-Rizeli
ilişkilerinde olduğu gibi.

Şimdi Türkiye’de daha çok “Gürcü kilisesinden Ortodoks Hristiyan Laz” ya da “Lazların Hristiyan akrabaları” diye bilinen Megrel halkının coğrafya, nüfus ve ana hatlarıyla tarihlerine bir bakalım.

Ama Megrellerin ne kadar Hristiyan Laz ise, Lazların da o kadar Müslüman Megrel olduklarını
akıldan çıkarmadan.

Samargalo ve diğer Megrel yerleşimleri

Megrelce’de (Margaluri nina) “Samargalo”, Gürcüce’de (Kartuli ena) “Samegrelo” diye anılan
Megrellerin ülkesi (1), Gürcistan’ın batı kıyısında Abhazya, Acaristan, Svaneti, Guria ve İmereti
toprakları arasında yer alır. Bölge, 4,339 kilometre karelik alanıyla Gürcistan’ın yaklaşık % 7’lik bir
bölümünü kaplar. Megrelya bu sınırlarıyla Atina’dan Sarp’i’ye dek uzanan bugünkü etnik
Lazistan’ın (üç aşağı beş yukarı 2,500 km2 denilebilir), iki katına yakın bir alana yayılır.

Lazistan’la, Megrelya’nın iklim özellikleri örtüşür fakat Megrelya 1260 kilometre karelik düzlükleriyle sınırın bu tarafından farklılaşır. Zugdidi, Abaşa, Xobi, Çxorotsqu, Senak’i, Mart’vili, Poti (Megr. Puti, Laz. P’aşi/Faşi) ve Tzalenjixa şehirlerden meydana gelen Megrelya, Zugdidi ve Poti şehirlerindeki Rus topluluk dışında katışıksız bir Megrel nüfusundan mürekkep.

Megreller, Sovyet egemenliği sürecinde ve bilhassa da Stalin döneminin ikinci adamı olan Megrel
Lavrenti Beria’nın çeşitli gayelerle Abhazya’nın demografik yapısını değiştirmeye yönelik göçürme operasyonları sonucu Abhazya’da da, ’90 başlarında yaşanan Gürcü-Abhaz savaşı öncesi çok yüksek bir nüfusa sahip olmuşlardı. Önce “Beria evleri” denilen barakalarını çatıp Abhazya’ya yoğun olarak yerleşmeye başlayan Megrel halkı, savaş öncesinde ülkenin en kalabalık halkı olacak denli nüfusça gelişmişti. Bu nüfus bilhassa Oçamçire ve Gali’de yoğundu.

Megrel nüfusu

Megrel nüfusuna yer veren benim bilebildiğim toplam beş devlet nüfus sayımı listesi var. Bunlardan ilki Rusya Çarlığı’nın 1886 tarihli sayımındaki Abhazya envanterlerinde -Gürcistan envanterlerini bilmiyorum- karşımıza çıkıyor. Bu sayımda 68. 773 nüfuslu Abhazya’nın yalnızca % 5’i Megrel. Sırasıyla 1897’de 130.593 kişilik Abhazya’da 23.810 (% 18,2) ve 1926’da 208.945 kişilik Abhazya’da 40,989 (% 19,6) Megrel’le karşılaşıyoruz. Üçüncü nüfus sayımında Gürcüler nüfusça Abhazların önüne geçiyorlar ancak burada bir kısım Megrel’in Gürcü sayılmış olması da söz konusu olabilir.

“Gürcü” nüfusun Abhazlara oranla yüksekliği Abhazya’da 1991’e dek devam ediyor. Hatta
1939’daki sayımdan itibaren Ruslar, 1970’te de diğer iki toplulukla beraber Ermeniler otokton
Abhaz nüfusundan fazla çıkıyor ve söz konusu sayımlarda Megreller artık Gürcü sayılıyor.

1991’de Abhaz de facto hükümetinin yaptığı nüfus sayımındaysa herhalde uzun bir tatilden yeni dönmüş olacaklar ki (!) Megrellerin adı tam altmış beş yıl sonra yeniden üstelik en yukarıda anılıyor! 535 bin nüfuslu “yeni” Abhazya’nın 155 bini Megrel, 93 bini Abhaz, 77 bini Ermeni, 76 bini Rus, 60 bini Gürcü, 25 bini Svan, 15 bini Ukraynalı, 14 bini Rum, 10 bini Türk çıkıveriyor. Art arda okurken belki sıkıldınız ama rakamları ayrıntıyla bilerek verdim. Çünkü Rusya desteğiyle politik iktidarını yerleştiren genç Abhaz devleti, savaştan sonra sürdürdüğü siyasetle bu her biri önemli nüfusa sahip sayılabilecek cemaatleri eritmeyi kendine hedef ediniyor ve bunu başarıyor. 2003’ün Abhazya’sına baktığımız vakit, 216 binlere çekilen ülke nüfusunun % 43’ü Abhaz, % 21’i yine (!) “Gürcü”, % 21’i Ermeni ve % 10’u Rus oluyor. Rum ve diğer halklarsa yok denecek kadar aza indiriliyor.

Buradaki diğer iki ilginç nokta ise mazlum Abhaz halkının devleti olduğunu söyleyen Abhaz
devletinin özellikle Megrellere uyguladığı zulümdar sürgün politikası ve daha da şaşırtıcısı
Megrelleri kayıtlara tekrar “Gürcü” diye geçirtmesi!

Megrellerin adının geçtiği son nüfus sayımıysa Rusya Federasyonu’nun 2010 tarihli sayımı.
Buradaki listelere göre R.F.’de 600 Megrel yaşıyor -2002’de R.F.’de 220 de Laz var, 2010’da ise 160. Ayrıca Megreller de Lazlar da “Gürcü” başlığı altında sayılmışlar-.

Günümüzdeki Gürcistan’a baktığımızdaysa, ülkede Gürcü halkından sonra en kalabalık etnik
grubun, Gürcü resmi ideolojisine göre Svan ve Lazlarla beraber Gürcü sayılan Megreller olduğunu
görürüz (2). Gürcü resmi kayıtlarında etnik Megrel nüfusuna dair herhangi bir veri yoksa da, iddialar bu halkın nüfusunun 400 bin ile 1,2 milyon arasında olduğunu dillendiriyor. Burada verebileceğimiz sağlam bilgilerden biri Gürcistan’ın Samegrelo-Zemo Svaneti (Megrelya-Yukarı Svaneti) nüfusunun 2014 sayımına göre 331.145 olduğudur (Gürcistan’ın % 8.9’u). Söz konusu nüfus içinden Svan olan Mestia şehri çıkarıldı mı geriye 317 bin gibi bir nüfus kalıyor.

Ancak tek başına bu veri bize, büyük oranda kentlileşmiş -Megrelya’nın 370 köyünde pek bir nüfus yok- ve Megrelya dışına göç vermiş Megrel nüfusunun tamamını vermese de, bunun oldukça üstünde bir nüfus gerçeğinin açık donelerini sunuyor.

Megrel halkının nüfusuyla ilgili size sunabileceğimiz son bilgiyi Gürcistan’daki 2002 nüfus
sayımından (?) devşirebiliriz. Bu nüfus sayımına göre ülkenin -Abhazya hariç- % 12,2’sinin, yani 535
bininin anadili Megrelce. “Anadil”den kastın “günlük hayatta kullanılan birinci dil” olduğunu
göz önünde tutarsak ve “anadil”i Gürcüceleşmiş yığınla Megrel olduğunu da hesaba katarsak
Megrel nüfusunun hangi yüzdelere varabileceğiyle ilgili açıkça fikir sahibi olabiliriz (3).

Megrel Tarihinin Ana Çizgileri ve Megrel Ulusal Bilinci

Megrel uzak tarihi, 8. yy.’da Arap akınlarından kaçıp, batıya ilerleyen Gürcülerin, bugünkü
Gürcüleşmiş Guria-Acara topraklarını oluşturup, Laz-Megrel birliğini ortadan ikiye ayırdığı sürece dek tamamen Laz halkının bilinen tarihiyle müşterekti. Yani Kolkhis ve Lazika krallıklarının tarihi bu yakadaki Lazlarla beraber, o yakadaki Megrellerin tarihini de içerir. Tarihte adı geçen, Yunanların “Tsan”, Gürcülerin “Ç’ani”, Ermenilerin “Tsen”, Romalıların “Laz”, Arapların da “Sanni” diye andığı ve yerel olarak yine Yunanlarca “Makron”,”Mossynek”,”Khaliby” vs. diye de çağrılmış Kolkhi hakının tarihi, adı geçen asra dek Karadeniz’in tüm güneydoğu kıyılarında tek bir tarihtir.

Biz, bu yazının hacmi gereğince eski tarihi bir kenara koyup, bugünkü Megrel halkına bakacağız.
Fakat burada mühim bulduğum bir noktayı da anmadan geçemeyeceğim: Megreller, bir siyasi birim olarak 15. yy.’dan 19. yy.’ın yakın yıllarına dek de Zugdidi merkezli kendi prenslikleri (dadiani) tarafından yönetildiler.

S.S.C.B. döneminin 1929-39 yılları arasında Megreller de tıpkı Lazlar gibi kültürel haklara sahipti.Ancak Megrel komünist önderlerin (İsaki Zvania, Mamanti Kvirtia) yönetimden politik talepleri de vardı (Megrelya’ya özerklik). 1930 yılında yayın hayatına atılan ve kısa sürede yüksek tirajlara erişen Megrelce gazete “Qazaqişi Gazeti” (Köylünün Gazetesi) Megrel tarihi açısından bir milat oldu. Megrel köylüsüne sosyalizm bilinci aşılamak ve haberler sunmayı amaç edinen gazeteye müdahaleler hiç bitmedi, 1932’de günlük olan gazetenin önce yarısı, sonra tamamı Gürcüce yapıldı.

Gazete yediği baskılarla kısa sürede çıkarılamaz hale geldi.

İlk Megrelce kitap, bilhassa Gürcü ruhban sınıfından tepki alan 1895 tarihli Megrelce İncil’dir.
Sovyet dönemindeyse Megrelce yayınlarda doğal olarak bir artış ivmesi görüldü. Anadil okulları
için ders ve sosyalist propaganda içerikli küçük çaplı kitapların yanı sıra, ’30’lar boyunca bir sözlük ve bir Komünist Manifesto çevirisi olmak üzere iki anıtsal eser Megrel diliyle yazıldı.
’39’dan sonra, SBKP’nin aldığı “aşağı kültürlerin, yüksek kültürlere doğru çekilmesi” kararıyla
Megrellerin payına düşen Gürcüleştirme politikaları oldu. Kültürel çalışma ve matbuat bu
periyottan sonra bıçakla kesilmiş gibi durdu, pikajlardan Megrelce kelimeler çıkmaz oldu.
Dil üzerine akademik çalışmalar devam etse de 1966 ve 1991’deki “Kaplan Postlu Şövalye”
çevirileri dışında hemen hemen hiç Megrelce kitap basılmadı.

Sovyetlerin dağıldığı, “unutulan” etnik meselelerin tekrar su yüzüne çıktığı ’90 başları Megrel halkı için de güçlü çatırdamalar dönemi oldu. Bu süreçte Megreller hem genel Gürcistan siyasetinde; hem de Abhazya meselesinde önemli bir aktör haline geldi. Bağımsız Gürcistan’ın ilk devlet başkanı Zviad Gamsaxurdia bir Megrel’di. Gamsaxurdia, özünde koyu bir Gürcü milliyetçisi olsa da, kendine yönelik darbe hareketi süreci sonrası, Şevardnadze’ye iktidarı yitirmesi neticesinde Megrelya’ya çekilip, orada Megrel halkına dayanan bir direniş ördü.

Bu dönem Megrel-Gürcü ilişkileri inanılmaz gerginleşti, özellikle de 1992’de Tzalenjixa’da ve Tiflis’in tam göbeğinde yaşanan şiddetli çarpışmalarda iki taraftan da çok sayıda kişi öldü. Megrelya’daki pek çok bölge Şevardnadze güçlerince ağır bombardımana tutuldu. Sonuç olarak Gamsaxurdia birkaç yıl içinde verdiği iktidar mücadelesini yitirdi. Burada özenle belirtilmesi gereken husus, Megrellerin ayrı devlet için değil Gürcistan iktidarı ve Gürcü milliyetçisi bir motivasyonla savaşmış olmalarıdır.

Abhazya savaşı patladığında da, bölgenin en kalabalık halkı olan Megreller tabii olarak bu duruma bigane kalamadılar ve savaşın içine girdiler. Megrellerin bir bölümü Gürcü saflarında (4), bir bölümü de özel milis birlikleri oluşturarak Abhaz saflarında (5) Gürcülere karşı savaştı. Ne var ki, savaşın Abhaz zaferiyle sonuçlanması Megrelleri politik olarak rahatlatan bir varış değil, yeni bir eziyet sarmalının başlangıcı oldu. Abhaz devleti tarafından ülkeden sürülen on binlerce Megrel, açlığı, evsizliği, donmayı ve ölümü tecrübe ettiler. Ancak yine de bugün için ülkede kalabilen aşağı yukarı 40 bin Megrel’in yönetimle ilişkilerinin iyi olduğu söylenebilir (6).

Megrellerin ulusal bilinç düzeyi için de son bir kaç söz söyleyelim. Daha yakın zamanda yaşanmış pek çok politik meseledeki aktifliğe ve Nugzar Dzhodzhua gibi isimler çıkarmış olmasına rağmen Megrellerdeki ulusal bilinç düzeyi Lazlarınkiyle hemen hemen aynı yani neredeyse “yok”. Megrel halkının bir iki kültür kitabı çalışması, Abhazya’da yayınlanan bir edebiyat dergisi dışında -Mapşalia- bırakın politik, kültürel olarak bile elle tutulur pek bir çalışması mevcut değil. Burada dikkat çeken ve sevindirici olan tek gelişme sanırım, gayet ciddi bir Megrelce wikipedia çalışması olsa gerek. Yine böyle daha çok web üzerinden bazı çalışmalar söz konusu. Muhtemelen ABD destekli olan özerklik yanlısı “Kolkhida Aydınanma Merkezi” ve kendiliğinden ya da Rus destekli küçük gruplar dışında herhangi bir güçlü parti ya da dernek çalışması olmayan kalabalık Megrel halkı, bir bütün olarak Gürcüleşme yolunda hızla ilerliyor.

 

İsmail Güney Yılmaz / 27.07.2012 / Xunar-Atina-Lazistan

 

(1) Megrelleri, Lazlar genelde “Mergeli” diye anarlar, bazı Lazca metinlerde ise Megrelya “Omargale” diye geçiyor fakat halkın kullanımında böyle bir şey var mı, bilmiyorum. Megrellere, Svanlar “Zanar” (çoğul “Mezan”), Abhazlar ise “Agәrwa” derler.

(2) Resmî Gürcü sayımına göre Gürcistan’da (Abhazya ve Güney Osetya dahil değil) etnik gruplar (2014): Gürcüler (% 86,8 / 3,224,696), Azeriler (% 6,3 / 233,082), Ermeniler (% 4,5 / 168,192), Ruslar (% 0,7 / 26,586), Osetler (% 0,4 / 14,452), Ezidîler (% 0,3 / 12,261), Kürtler (% 0,1 / 1,661), Rumlar (% 0,2 / 5,689), Ukraynalılar (% 0,2 / 6,044), Abhazlar (% 0,2 / 4,551), Asurîler (% 0,1 / 2,437), Yahudiler (% 0,1 / 1,869), diğerleri (% 0,4 / 14,377).

(3) Dört sene önce bu yazıyı yazarken, bu bilginin kaynağını bir kenara yazmamışım. Gürcistan’ın nüfus sayımlarında Megrelcenin sayılması pek mümkün görünmüyor. Ya okuduğum bir şeyi yanlış anlamışım (2002 için verilen bu sayı sadece bir tahmindi [?]); yahut okuduğum yer yanlış bir bilgi vermiş.

(4) Savaş öncesi dönemin Gürcü milliyetçisi Sohum belediye başkanı bir Megrel’di (Guram Gabeskiria). Abhazya Savaşı’nda Gürcü saflarında yer alan ve Sohum’un Abhazlar tarafından ele geçirilmesinden sonra Abhaz savaşçılarca öldürülen önemli Gürcü milliyetçisi isimlerden Julia Şartava bir Megrel, Raul Eşba ise bir Abhaz’dı.

(5) Abhaz saflarında savaşmış Megrel milisler için Atlas dergisinin Megreller dosyasına bakılabilir (Lazların Hıristiyan Akrabaları: Mingreller. Ocak 1994, 10. sayı).

(6) Bu 40 bin Megrel’in 2011 nüfus sayımına göre 29.813’ü Gali’de yaşıyor. % 98,2’si Megrel olan Gali’de Megrelce köy isimlerini Abhazca adlarla değiştirme operasyonunun başladığını üzülerek öğrendik. Bkz. “Abazapeti ‘Ç’uç’ut’a Emperyalist’i’ Divesi?”,Ağani Murutsxi, sayı 3,Ocak ’14.

ek: Rusya Çarlığı ve Sovyetler Birliği sayımlarında Megreller ve Lazlar: 1897 Megreller (239.675). 1926 Lazlar (643), Megreller (249.990). Megreller, 1937 sayımında da sayıldı fakat sonuca ulaşamadım. Zaten bu nüfus sayımı “Troçkist bir sabotaj operasyonu” ve “istatistik bilimine aykırı” sayıldığı için geçersiz sayılmıştı.

Resim: Odişi (Megrelya) bayrağı.