Lazist’ani Nam Sva’n?

Lazepe-k, dobadonapenişi xususi a yoxote var elişinaman. Elişinamt’es; “Lazist’ani” it’urt’es mara ham yoxo Cumxuriyet’i-k doyasağusis, tamo tamo dobadona yoxo oxmaru naşk’ves. Lazepe, Lazist’ani goç’ondres.

“Lazist’ani”, xvala normali Lazepeşeni var, taneri Lazepeşeniti ar “tabu” on. Hişeni, 90-uri tzanapeşi coç’apas/geç’k’apas na-idziru “Lazona” yoxo Lazist’anişi yeine oxmaraman. Yani, “Lazona”, Lazist’ani ompuluşeni a noxmareşen ç’k’va mutu var on. Ma, ucis msk’va moxt’uk’oti, hamu şeni, ham “Lazona” lak’ide va malimben.

“Lazona” na-it’uranpeşi bazimuşişi ar didi xilafi vana daati xavi manipulasyoninişiti, “Lazona yoxo Lazepe-k oxmaruman” lak’idepenişi’n. Ham xilafi vana mtsudi, svarapes, k’azetapes, jurnalepes ç’aruman, “ham mtini on” deine millet’iti oğordinaman.

E do, “Lazona” xvala, Tsate Batsaşişi ar dziramuti ort’uk’o, xolo hik’u p’roblemi var ort’asert’u. Ham zit’a ar do lenguist’ik’uri pencereşen ptsadatisti xilafi’n.

“Lazona”şeni hak’u dubağun. Şk’u Lazist’anis ptsadat.

Lazist’ani sole/nak idzit’en?

Lazepe-k, aşk’va Lazist’ani var it’uran -beki na-it’uranpeti oran mara onannati dido var onan- deine degitzvit’. Mara Lazepe-k, “Lazist’ani” dvagurek’esti/ognek’esti raatsuzi var iyenan, xazi ayenan -yani “Kyurdist’ani” (*) st’eri var on Lazist’ani Lazepeşeni-.

Mara Lazepeşeni “Lazist’ani” aşk’va xvala “şak’a”st’eri a mutxa’n.

Ma, “Lazist’ani” p’t’k’vasis, “etnik’uri Lazist’ani” vit’ur. Yani, Atinaşen, Sarp’i-K’vartiatişe do Xop’aşi omjoretis Borç’k’aşi Lazi oput’epeşa. “Hemşin” yoxoni k’aza do “Çamlıhemşin” yoxoni k’azaşi Sumexuri parça bile Lazist’anis var vuk’atam. Uk’atamanpeti do daati didi Lazist’ani “xereta”pe na-ğarumanpeti onan xolo.

350px-Laz_Dialects

“Sk’anişeni Lazist’ani, şk’imişeni Lazist’ani” var iyen mara devlet’suzi millet’epeşi dobadonapemuşişeni haşo p’roblemepe iyen. Misali, Kyurdist’anişi xeretapeti başk’a başk’a’n. E do fark’epe ekseri ideolojik’uri iyen. A k’oçi nak’u nasyonalist’i onna dobadonamuşişi xeretati hik’u didi ğarums (!).

E do “husineri” Lazist’ani na-degitzvit’st’eri Atinaşen Sarp’işa igundzen. Ar do tarixuri Lazist’nape on.

Osmanlis, “Lazistan” yoxote a sancak ort’u, hindoneri sancaği husineri il iyen. Ham sancaği Surmeneşen Batumişa ort’u do, merkezimuşi Batumi ort’u. Uk’ai Osmanuri Devlet’is Batumi ak’aibusis merkezi Rizenis komoxt’u.

T’amt’raşi eyalet’işi (Trabzon Vilayeti) a parça na-ort’u ham sancaği do yoxomuşi Cumxuriyet’i-k ceziru/dojilu. Lazist’anis “Rize” t’k’ves, mk’ule a oras yoxo “Çoruh” diyu, uk’ai “Artvin” itzopxusis, “Rize” do “Artvin”işi doloxe dosk’udu.

Ham “Lazistan Sancağı”-şen daati eveloni “Lazist’anepe”ti on. Lazepe-s 4 şilya tzana tarixi uğunan deine ixasap’en do Lazepe-k ham tzanapeşi dido oras, otonomuri vana oxoşk’veri a devlet’işi mance ort’es. Lazepe-k borgeşi tarixis opşa becit’i a sva uğunan do şk’uni tarixi na-idzit’enst’eri “mtzupi” var on. Şk’uni xolosi tarixi, Osmanurepeşen doni amtzik’a “mtzupi”t’u, himusti tamo tamo çona vok’açamt.

Colchis (Kolkheti, Kolkhida), Lazika, Egrisi, Lazia, Lazos, Tzanika… hani iri Lazepeşi dobadonaşi tarixuri yoxope onan. Hani arağorda pxesap’ik’ot tarixuri Lazist’anişi xereta haşo mağareran: T’amt’raşen Abazast’anis (**) do Guria do İmeretiti himuşi doloxe. Husineri coğrafyaşk’unişen dido didi’n.

indir74354_591435664269745_2016144333_n

jindo na on bandara, “Lazikaşi Mapaobaşi bandara” deine otziraman/it’uran. Magektale Lazepe (Devrimci Lazlar) yoxoni grup’i-kti, ham bandara oşk’endamuşiş “languri do xangami” (sk’ep’ali do drep’ani. Tur. orak-çekiç) ğareri oxmaraman.

Hus, Megrelepeşk’ala sinori var miğunanşeni, “didi Lazist’ani”s artoba var uğun (***). Ma-8-ani oştzanas Kortupek Arabepeşen imt’es do Aç’ara-Gurias komoxt’es, him svalape mutepeşeni dobadona doyes. Haşote Lazepe do Megrelepeşi artoba k’ok’oxves. Hus Omargale do Lazist’anişi oşk’endas ar “didi” Kortu zuğa igundzen (Aç’ara-Guria).

Atinaşi gyulvas na-xeran Lazepeti (Ç’anepe. Başk’a yoxopeti niçen) ip’t’i dihelenes/diyunanes, uk’ai diturkes. Atina do mele gyulvaşe Lazi var dosk’udu aşk’va.

Husineri etnik’uri Lazist’anişi gyulvaşi omjoretisti Sumexepe ma-8-ani oştzanas, xolo Kortupeşk’ala ayni sebep’ite komoxt’es. “Hemşin” (Sumexiti) haşo diyu. Arti Sumexepe, yani Atinas, Art’aşenis, Vitzes zuğap’icis xolosi na-xenanpe do Xop’as, Borç’k’as Lazepeşi doloxe na sk’udunanpe-k, opşa leba a tarixis, ma-18-ani oştzanas Sumexitişen ham dixapes coçi doyes.

Tarixi haşo on, p’anda ikturen, dobadonapeşi demografepe a jur tzanas bile başk’a diyen, millet’epeşi coğrafya imorden do tzulu diyen. Hani normal’on.

Lazist’ani odzit’u vana var odzit’u “p’olit’ik’uri” a tercix’on. Ecere “ma Lazi vore” it’ur na, şilya do şilya tzaneri dobadonask’anisti Lazist’ani utzvare. Hegemonepe-k mu goruman deine var, şk’u mi voret, tarixi şk’uni mu on, solendo moft’it do sole vulurt deine iduşunare.

Lazist’anis Lazist’ani t’k’vare. “Doğu Karadeniz”, “Karadeniz” var!

Şk’u çxomi var voret, millet’i voret! Ham millet’işi şilya do şilya tzaneri dobadonati Lazist’ani on.

Na-osk’edinamanpes selami!

İsmail Güney Yılmaz

21.7.15/Xunari-Atina

(*) Sak’aryas, Duzeces… na-sk’udunan muaciri Lazepeşi badepe do didalepeşi bazi-k Kyurdist’ani xolo it’us. Lazist’anisti Kyurdist’ani na-it’us dida do badepe konan. Vana na-gişk’unan sebep’peş-gurine Kyurdist’ani ot’k’valu Lazist’ani zit’aşen daa “teliçeli” idziren. Ar do ham lak’ide “mak’ortaloba” (boluculuği) st’eri idziren. Halbuki şk’u bgorik’otti, var bgorik’ot’ti Kyurdist’ani hik on.

(**) Lazepeşi xaçimiet’i Svanetisti kort’u. Ar do K’olxetişen daa mcveşuri Lazepeşeni, “hini daa oinetisti, Gagra do Tuapse-şak’is sk’udurt’es” deine utzomen. Bazi matarixepe-k, “Ç’erk’ezepe-k komoxt’es do ham Lazepe omjoretis omt’ines” ya do it’uran.

(***) “Yulva Lazist’ani”s aşk’va a-jur oput’e dixo Lazi var dosk’udu. Haminepes “Lazist’ani” madzit’eran-i, var madzit’eran-i ham hus xvala a polemik’işen başk’a mutu var on. Omargalesti (Megrelist’anis) “Yulva Lazist’ani” odzit’umuti nak’u doğru’n, nak’u xilafi’n? Hindos şk’uti “Yulva Omargale” vorert (anca hişo it’urt’na iyen). Lazepe do Megrelepe ar xalk’i onan mara 1200 tzanaşen doni gamak’vat’eri onan. Juritişi yoxo “Lazi” var, “K’olxi” varna “Zani” iyen. “Megreli”/”Margali” yoxoti mcveşuri a yoxo’n do K’olxepeşi antik’uri yoxopeşan na-on “Egeri”şen (K’olxeti do Lazik’aşi arti yoxo Egrisi goişinit) mulun. Megreli = Egeruri. Husineri “Aç’ara” (Acara/Acaristan) yoxoti hamunde mulun. “Eg(e)ros”, Lazepe do Megrelepeşi “mitosuri p’ap’uşeni” idizt’en.

 

 

Ağani Murutsxi    no: 7 / Buloba ’16