Lazca gün isimleri hakkında kısaca

 

Lazcada gün isimleri “çaçxa” (perşembe) dışındakiler Lazlar tarafından pek bilinmese de şöyle: Mjaçxa (pazar), tutaçxa (pazartesi), erk’inaçxa/ ik’inaçxa (salı), cumaçxa (çarşamba), çaçxa/ / umk’iseri (perşembe), p’arask’e (cuma), sabat’oni (cumartesi).

Sabat’oni ve p’arask’e Lazca kökenli değil. Her ikisi de Yunancadan ödünçleme. “Sabat’oni” nihai kökünü birçok dünya dilinde olduğu gibi İbranice “şabbat”tan, yani dinlenmeden, yani tanrının dünyayı yaratırken dinlendiği günden alıyor.

Erk’inaçxa/ ik’inaçxa (salı) ise enteresan. Bu kelime doğrudan Ermenice yerekşapti (salı) kelimesine öykünme olabilir. “Yerek”, Ermenice “üç” anlamına gelir, bu gün de haftanın üçüncü günüdür. Yani “üçüncü gün” anlamına gelecek Ermenice + Lazca bir kombinasyon söz konusu olabilir. Ancak kelimenin “k’ik’inaçxa” (savaş günü) anlamına geldiğini düşünenler de vardır (?).

Diğer tamamen Lazca menşeli olan gün isimlerine bakalım. Mjaçxa, güneş günü demektir. Bugün “mjora” olan güneş kelimesi eski Lazcada “mja” idi (Megrelce: bja). Mjora ise muhtemelen normalde güneşli anlamına gelirdi.

Tutaçxa, ay günü demektir, tuta+ş+dğa. Çaçxa, gök günü demek, (n)tsa +ş + dğa. Cumaçxa ise şekline bakarak “kardeş(lik) günü” diye anlamlandırılsa da, bu sağlıklı bir yargı değil. Zira kelimenin Megrelce karşılığı da cimaşxa değildir. Svancası da “cumaş”tır. Mânâsı belirsizdir.

Mjaçxa, tutaçxa, çaçxa ve cumaçxa adları oldukça eski isimler, Lazların paganlık döneminden kalma. Lazlar 4 ve 6. yy.’lar arasında Hıristiyan olduğuna göre bu isimler de bu tarihten öncesinden bakaya demektir – Müslümanlığa kitlesel geçiş ise 16. yy. ortaları ile 17. yy. ortaları arasında gerçekleşti. İslamlaşma hızı Lazistan’ın batısından doğusuna doğru düşer-.

Perşembe gününün diğer karşılığı olan umk’eseri ise Lazca “yortu/ dua gecesi” demek (Gürcüce: ukme, Lazca umk’e). Bu gecenin kutsallığı “çaçxa seri taseri” (perşembe gecesi ekilmiş [insan]) deyiminden de anlaşılmaktadır.

Tüm bu gün isimleri Lazların eski pagan diniyle ve onun natüralizmiyle ilgili ipuçlarını vermekte. Fakat mjaçxa ve tutaçxa isimlerinin diğer dillerle anlam olarak tesadüf olamayacak ortaklığı – sunday ve monday, sanırım aynı günler eski Yunancada da benzer anlamlardaydı- Lazların çok tanrılı dinlerinin Mitra gibi emperyal pagan kültlerden de etkilendiğini göstermektedir.

Megrelce günler ise şu şekildedir: jaşxa, tutaşxa, taxaşxa, cumaşxa, tsaçxa, obişxa, sabat’oni/ şurişxa. Gün isimleri Svancada da koşut yapıdadır ancak günümüz Gürcücesinde, Pers/ Ermeni etkisiyle oldukça farklıdır. Eski Gürcücede koşut isimler vardı ama o dönem de Gürcüce gün isimlerinde Yunancanın etkisi barizdi.

 

İsmail Güney Yılmaz