Kafkas Dilleri Ve Lazca – Adigece(Çerkesçe) Mini Sözlük

İnsanoğlunun geçmişten bugüne getirdiği tüm diller , yeryüzünün  ayrı birer kültürel zenginliği ve değeridir. Dünyadaki her dil, var oluşunun temelindeki en saf insanî öz itibariyle aynı ilgiyi ve değeri hak etse de, ne yazık ki pratikte böyle bir karşılık yoktur. Kimi dilbilimciye göre 3000 civarında, kimine göreyse  6500 dil konuşuluyor bu gezegende. Tasnifler muhtelif olsa da, binlerce dil olduğu aşikâr. Fakat bu binlerce dil içinde belli başlı diller ya da devlet dili olan diller dışındaki dillere gösterilmiş olan ilgi ve bu diller hakkındaki araştırma ve malumât son derece eksik ve bolca yanlışlıdır.

Bu az ilgilenilmiş dillerden olan Lazca’nın (Lazuri Nena) daha hangi dil ailesinden olduğu dahi tam olarak kesin değildir. Evet, Lazca bir Kafkas dilidir; ancak burada “Kafkas dilleri” sınıflandırmasına dâir bir görüş ayrılığı ya da en azından şüphe de söz konusu. Söz gelimi Lazca’nın Adigece (Adigabze), Abhazca  (Ap’sua Bızş’a) ya da Çeçence (Noxçiyn Mott) gibi Kafkasya’nın kuzeyli yerli dilleriyle olan akrabalığı o kadar da kesinleşmiş bir durum göstermiyor. Lazca’nın Gürcüce (Kartuli Ena), Megrelce (Margaluri Nina) ve Svanca’yla (Luşnu Nin) birlikte Güneybatı Kafkas dillerine dahil olduğu tartışmasız bir gerçekliktir ve Kuzeybatı Kafkas (Çerkes) dilleriyle Kuzeydoğu Kafkas dillerinin de birbirleriyle akrabalıkları kesindir. Ancak bu kuzey dillerinin, güneybatıdakilerle yakınlığı yukarıda da belirttiğimiz gibi son derece sorunlu bir konu. Bu üç gruptan yerli Kafkasya dillerindeki sessiz harflerin fazlalığı (Kabardeyce’de [Qeberdeyıbze] 56, Lazca’da 30-34,Gürcüce’de 28 …), kelime başında sessiz harflerin art arda gelebilmesi (Lazca; ntxiri: fındık, Gürcüce; mk’vleli: kâtil, Adıgece; bğu : dokuz) , sayma sisteminin benzerliği (20’lik sistem), ön eklerin varlığı, kaynaştırmalı (polisentetik) dil özelliği … gibi çokça ortak yön olsa da, iki küme arasındaki ortak kelimenin çok az olması –olanlar da rahatlıkla coğrafî yakınlıkla açıklanabilir- kuzey ve güney Kafkasya yerli dilleri arasındaki akrabalık meselesini bulanıklaştırıyor. Dillerin akrabalıklarını sorgulamak için dilbilimciler önce ortak/ aynı kökten kelimelere odaklanırlar, bu kelimelerin başında da organ isimleri, akrabalık terimleri ve sayılar gibi temel sözcük dağarcığı gelir. Güneybatı Kafkas dilleriyle, Kuzeybatı ve Kuzeydoğu Kafkas dillerinin örneğin sayılarını karşılaştırdığımızda uzaklık göze çarpıyor . Aşağıya Güneybatı Kafkas dillerinden Gürcüce,Lazca,Megrelce ve Svanca’nın, Kuzeybatı Kafkas dillerinden Adigece ve Abhazca’nın,Kuzeydoğu Kafkas dillerinden de Bats dili (Batsba Motjiti) ve Udice’den (Udin Muz) yediye kadar olan sayıları karşılaştırmalı olarak koyuyorum :

1               2                  3                   4                   5                   6                7

Lazca          ar             jur                 sum              ot’xo            xut                aşi              şk’it

Gürcüce      erti           ori                 sami             ot’xo            xut’i             ekfsi              şvidi

Megrelce     arti          jiri                 sumi             otxi              xuti               amuvi             şk’viti

Svanca        eşxu        yori             semi         woştxw   woxwişa        usgwa             şkida

Adıgece      zı             tu                   ş’u                pl!ı               tfı                  xı                    blı

Abhazca      ake          ubha               xpa              tshba            kpa                fba             bjiha

Bats Dili       tşa            şi                    qo                dwiv            pxi                 yetxi            vorl

Udi                sa           p’a                 xib               bip’              qo                  uq                 vuğ

Yukarıda sunduğum tablodaki görüntü, Güneybatı Kafkas dilleriyle, Kuzey Kafkas dilleri arasındaki uzaklığı gösteriyor, bu yazı boyunca söylediklerimize baktığımızda şaşırtıcı bir sonuç olmamalı. Ancak, burada dilbilimsel merak açısından ilginç olan akrabalığı kanıtlanmış olan Kuzey Kafkas dillerinin (özellikle de Adigece ve Abhazca’nın) kendi aralarında da olan uzaklığı. Açık konuşmak gerekirse bu benim açımdan da ilginç bir sonuç oldu. Güneybatı Kafkas dillerindeyse olması gerektiği gibi birbirine çok yakın kelimeler söz konusu. Svanca’daki kimi kelimelerin görece farklılığıysa, bu dilin proto-Güneybatı Kafkas dilinden çok erken bir zamanda ayrılmış olmasından kaynaklanıyor.

Dillerin akrabalığı konusunda sayı isimlerinin önemli işâret fişeklerinden olduğunu söylemiştik.
Burada başka dil âilelerinden örnekler sunarsak, söylediğimiz şeye güçlü bir dayanak sunmuş olacağımızı düşünüyorum :

Hint-Avrupa dilleri :

1                  2                       3                            4                   5

İngilizce             one               two                  şree                       four               five

Almanca            eins               zwei                drei                         vier               fünf

Flamanca           een                twee                drie                         vier               vijf
Danca                en                  to                    tre                           fire                fem

ısveççe               en                 tva                   tre                           fyra               fem

Norveççe           en                  to                    tre                           fire                fem

ızlandaca           einn               tveir                prir                          fjorir             fimm

Anglosaksonca   an                 twégen            pri                           feower          fif

Latince               unus              duo                tres                           quattuor        quinque

ıtalyanca             uno              due                  tre                            quattro          cinque

ıspanyolca          uno               dos                  tres                          cuatro           cinco

Portekizce           uma              dous                três                          quatro           cinco

Fransızca            un                  deux               trois                         quatre           cinq

Rumence            unu               doi                   trei                          patru             cinci

Yunanca             énas              duo                  treis                         tessereis        pénte

Rusça                 odin               dva                 tri                            cjetyrje          piat

Lehçe                 jeden              dwa               trzy                           cztery           piec

Çekçe                jeden               dwa               tri                             ctryri            pet

ırlandaca           aon                 do                   tri                             ceaşair        cuig

Farsça                yek                 dû                   sêh                           çar                pênc

Kürtçe                yek                dû                   sêh                           çar                pênc

Hemşince          mek               ergus               yerk                          çörs             hink

Bir de akrabalıkları sâdece bir varsayımdan ibâret olan dilleri karşılaştıralım,
örneğin Türkçe’nin de dâhil edildiği “Ural-Altay” denilen fazlaca uçuk
görünen iddianın kapsadığı dilleri bir örnekleyelim :

1                            2                        3                   4                       5

Moğolca       nigen                     qoyar             ghurban             dorben             tabun

Tunguzca     umu:n                    dyu:r              ilan                    dygin               tunnga

Japonca        hitotsu                   futatsu           mittsu                yottsu              itsutsu

Aynu            şine                        tu                  re                       aşikno              iwan

Korece         han                         tul                 set                      net                   tasôt

Fince            yksi                        kaksi            kolme                 nelja’               viisi

Mordvin       erzya                      veyke           kavto                 kolmo               nile

Macarca        egy                       ketto             ha’rom               négy                  öt

Yazının sonunda vereceğim Lazca – Adigece sözlükçeye göz atarken akrabalık bağı olan dillerle
karşılaştırma fırsatı bulunsun diye başka dil âilelerinden temel kelime karşılaştırmaları da sunalım :

Hâmî-Sâmî

anne             baba                   göz               bir           üç              taş

Arapça            um                 ab                      ain                 edzer      wahad    şalaşa

ıbranîce          e’m                 av                     ayin               re’ge’l     e’xad         şloşa

Amharca        annat              abbat                ayn                 agar         and         sost

Berberî           yemma           baba                 allen               adar        wahed       tlata

Hausa            inna                 baba                 ido                 k’afa        ‘daya         uku

Somalice       hooyyiyo         aabe                 il                     ag            hal             saddeh
Germen

Anne            baba                  göz              ayak               ay

ıngilizce          moşer           faşer              eye                foot                 monş

Almanca          mutter           vater                auge              fuss                 monat

Flamanca         moeder          vader              oog               voet                 maand

Danca             moder             fader               o’je               fod                  maaned

ızlandaca        mod’d’ir         fad’ir              auga              fo’tur              manad’ur

Hint-ıran

Hintçe             ma:                ba:p                 a’x                pa’:w             mahi:na

Bengalî            ma                 ba:p                co’:x              pa:                mas

Gujuraşî        ma:                 ba:p                a:nx               pa:g               mahi:no

Peştunca         mo:r               pla:r                starga            xpa                mia:şt

Farsça             ma:der          peder               çeşm              pa:                 mah

Kürtçe            mader,dê      bavê                 çav                pê                   mêh,heyv

Türk

Ağaç                 küçük            söyle            dün                yılan

Azerice            agaç                   balaca            söylâ           dünân            ilan

Kazakça          agaş                    kişkentay       ayt               keşe              jılan

Kırgızca          cıgaç                   kiçinekay       ayt              keçe              cılan

Tatarca            agaç                    kiçkene         âyt               kiçâ               yılan

Türkmence      agaç                   kiçi                 ayt              düyn             yılan

Yeni Uygurca dârâx                  kiçi                eyt               tünügün        yilan

Özbekçe          daraxt                kiçik              ayt               keça              ilon

Bu yazının Güneybatı Kafkas dilleriyle, diğer yerli Kafkas dillerinin akrabalığı yoktur gibi bir iddiası aslâ yok. Kaldı ki ben bir dilbilimci değilim, bu konuya dâir merağım amatörce ve bilgim, baş vurabileceğim kaynaklarım sınırlı. Ben bu çalışmayı sâdece  güney ve kuzey Kafkas dilleri arasındaki akrabalığa ezberden kesin gözüyle bakanlara, “öyle olmayabilir de” demek, bir çok soru işaretinin bulunduğunu göstermek amacıyla kaleme alıyorum. Kaldı ki bilim sürekli gelişen bir olgu, elbette ki dilbilim de öyle, geçen zaman içinde bilim adamları yeni bilgiler ve bulgular elde edip, diller arasında yeni bağlantılar bulmaya çalışıyorlar. Örneğin, Lazca’yı da ilgilendiren yeni bir dil âilesi iddiası ortaya atılmış durumda, Laz aydınlarının dikkatini çekmediğini fark ettiğim bu konu da incelenmesi gereken bir husus.*

Lazca – Adigece sözlüğe geçmeden önce son olarak Lazca’nın ve diğer Kafkas dillerinin de sık sık akraba olduğu iddia edilen Baskça ve Sümerce’yle de sayı isimleri üzerinden bir karşılaştırma ekleyelim ilgililer için :

1            2            3               4               5               6          7                  8                 9            10

Baskça      bat         bi            hirur         laur           bortz         sei        zazpi          zortzi      bederatzi    hamar

Sümerce    geş        min         eş             limnu         iu              aş         imin           ussu       ilimnu         u

Lazca        ar           jur          sum          ot’xo         xut             aşi        şk’it          ovro        nçxoro        vit

Lazca – Adigece Sözlükçe **

Lazca                                   Adigece                           Türkçe

Nana                                      nan                                    anne

Baba                                      tı                                        baba

3’k’ari                                   psı                                      su

Daçxuri                                 maş!o                                 ateş

Ti,dudi                                  ş’x’e                                   baş

Poxo                                     x’ant!ark’u                         kurbağa

Coğori                                  ha                                       köpek

Mt’i                                      tze                                      bit

Tuta                                      maze                                  ay

Mjora                                    tığe                                    güneş

Zuğa                                     xı                                       deniz

K’uçxe                                 l’e                                       ayak

Xe                                        xıme                                   el

Kçe                                      fıj:ı                                     beyaz

Uça                                      ş!uts!e                                siyah

Puci                                      çemı                                  inek

Xoci                                    tsu                                      öküz

Toli                                      ne                                       göz

T’oba                                   psıx’uray                            göl

Kiana                                  ç!ıgu                                   dünya

Oxorza                                bzıl’fığ                               kadın

K’oçi                                   l!ı                                       adam

N3a                                     vuaş’o                                gök

Bozo                                   pş’aş’e                                kız

Biç’i                                   ş’ao                                     oğlan

Dadi                                   aneşıpx’u                            teyze

Cumadi                              tışş’                                      amca

Mt’ut’a                               yaj:e                                    kül

K’inçi                                 bzıu                                     kuş

Lu                                       k’ebaskı                              lahana

Guri                                    gu                                        yürek

şuri                                     pse                                      can

K’at’u                                 ç*etıu                                  kedi

Mbuli                                  çerez                                   kiraz

M3xuli                                k’uj’ı                                  armut

Oşk’uri                               mıe’nırıs                             elma

Omuri                                 k’ıptse’                               erik

Eçi                                      t’oç’ı                                   yirmi

Eçdovit                             t’oç’ıre pş!ıre                       otuz

Jurneçi                                t’oç’ıit’u                             kırk

mç’ima                              oşş’x                                    yağmur

mturi                                  osı                                       kar

empula                               pşş’e                                    bulut

let’a                                    ç’ıgu                                   toprak

karmate                             ş’x’alı                                  değirmen

çxindi                                pe                                        burun

uci                                     tx’akkume                           kulak

toma                                  ş’x’atsı                                saç

mpolo                                l!eç’ap’                               bacak

oxenu                                ş’ın                                    yapmak

leşk’i                                 upş’e                                   dudak

xop’e                                 x’ançe                                 kürek

oxori                                 vune                                     ev

ç’umani                             pçedıj’                                sabah

seri                                     çeşı                                    gece

moysela                             tedjın                                  kalkmak

xor3’i                                lı                                         et

o3’u3’onu                         ç’ış’un                                emmek

osinapu                             guşıén                                 konuşmak

ebza                                  sırnıç                                   kibrit

mi                                      xet                                      kim

oropa                                şu l’eğun                             sevmek

oncuk’u                            pen                                      sıkılmak

ma                                    tzepapç’er                            ben

si                                      o                                           sen

him                                  ar                                          o

çku                                  te                                          biz

tkva                                 ş’o                                        siz

hini,hentepe                   axer                                       onlar

k’undi                             x’ae                                       bok

gza                                  ğogu                                      yol

* Lazca’yla ve Kafkas dilleriyle ilgili olanlara “nasıl yani ?!” dedirtecek olan bu yeni varsayıma göre Lazca ve Kafkas dilleri makro bir dil âilesine dâhil ediliyor. Bu varsayıma göre Kafkas dilleri, Çin-Tibet dilleri,Baskça, Hindistan’ın güneyindeki Dravid dilleri, Baskça gibi izole bir dil olan ve Hindistan’da 200 bin kişi tarafından konuşulan Buruşşaski, Kuzey Amerika’daki (ABD ve Kanada’nın orta batısı) Na-Dene dilleri ve Rusya’nın orta kuzey bölgesinde 500 kişi tarafından konuşulan Yeniseyce (Enets) akraba diller ! Bu yeni varsayımsal dil âilesine de Dene-Kafkas dilleri adı verilmiş (Avrasyatik diller de deniyor). Yani ben bu yazıda Güneybatı Kafkas dilleriyle, Kuzey Kafkas dillerinin akrabalığına dahi şüpheyle bakıp, bunu sizinle paylaşırken, kimi dilbilimciler ortaya çok çok geniş bir dil âilesi iddiasını da atmış bulunuyorlar. Bilgi için bkz. : Breton,Roland, çev.: Türkay,Orçun,Dünya Dilleri Atlası, sayfa 12 ve 13,NTV Yayınları, 2007,ıstanbul.

** Adigece için yararlanılan kaynak : Çelikkıran, Yasin, Türkçe – Çerkesçe Sözlük, Çiviyazıları Yayınevi, 1999, ıstanbul

Adigece harfler hakkında : ş! ( kalın, keskin ş),  ş’ (kalın ş), l! (keskin l), l’ (kalın l), t! (keskin t),k’ (kalın k), x’ (sert x, Lazca’daki q), s! (keskin s), ç! (keskin ç),şş’ (keskin ş), j: (ince j), e’ (ince e),ts (Lazca’daki 3),

Tz (Lazca’daki 3’),ç* (sert ç) … Adigece gibi bol sesli bir dili Kiril alfabesinden Latin alfabesine çeviryazı yapmak  hayli zor bir iş, elimden geldiğince iyi ve eksiksiz çevirmeye çalıştım .

28.03.2010 / Lazebura.Net Batıkent – Ankara