İsk’oç’ias Oxoşk’vaşeni Referandumi: “Uk’ai Mu İyasen?”

“İsk’oç’ia oxoşk’veri a dobadona diyasi?”

Jile naginç’arit’ k’it’xa, Staroşinaşi ma-18-ani ndğas İsk’oç’iaşi xalk’is ik’it’xanen. Netice “ho” vana “var” gamaxt’asnati 18-ani Staroşina; İsk’oç’ia, Ok’ok’at’eri Mapaoba (Birleşik Krallık/İngiltere) do Avropaşi ist’oriaşeniti, kianaşi mteli nasionaluri moşletinoba/oçuletinuşi k’abğapeşeniti becit’i a ndğa deine işinasen.

Xoxoleri a ist’oria naon Britaniaşi ist’oria a-jur paragrafi şuk’u mk’ule oç’aru opşa çetini dulya’n. Ç’alak’işi (mesişi/”ada”şi) İnglisepeşen oğindeni svalurepenişi, İsk’oç’epeşi, İrlandanurepeşi, Galurepşi (Gallerurepe), Kernevekepeşi (Cornwall-uri), Manurepeşi (Mani yoxoni mesis nask’uduranpe) do Bretonepeşi teği p’ap’upenişi naren Keltepe oran (Latinuri; Briton/Gal). İnglisepeşi p’ap’upe naon Germenuri macumalerepeşi (kabilepeşi) ç’alak’is ip’t’ineri moxt’imunişiti, Romaşi Didimapaobaşi ç’alak’işen gamaxt’imu oraşen şk’ule 400-ani tzanas diyu. E do, İskoç’iaşi Mapaoba 843-ani tzanas dik’odu. Ham devlet’i, P’ik’t’epeşiti (*) mapaoba ort’u.

795-ani tzanaşen doni Anglo-Saksonepek İsk’andinavuri xalk’epeşi işgalepeşi gurişen dido derdi cinzires. Soğunai “Vikinguri/İsk’andinavuri” xap’i oxinapu (işgali/fetixi) 1066-ani tzanas Normanepek dvabeceres. Ham Normanepe, Frenguli xaçk’a do nenaşi tesiris ot’es. Mara amtzik’a ora şuk’ale Normanepe, ç’alak’is dido xaçk’aşi mirasepeti onaşk’ute diinglises/ İnglisi diyes.

Britanias do İrlandas İnglisepeşi dolopinu do mancenoba bilxassa 12-ani oştzanaşi soğunai tzanapeşen doni ceburgulu. Gunz’e do k’evi İnglisuri-İsk’oç’uri cengepe nadiet’u do İsk’oç’ia oxoşk’veri (vana oxoşk’veri st’eri) naort’u ham orape, 1603-ani tzanas mirasçi na vanaşk’u do ğuru İngiltereşi Mapatsa ma-I-ani Elizabethişi mzaxali/natase (ek’raba) naon İsk’oç’iaşi mapa ma-VI-ani Jamesişi, I-ani Jamesi yoxote İngiltere do İsk’oç’iaşi tacepe ok’ok’at’umuşite diçodu. Jamesi do himuşk’ule moxt’imerepek, juri dobadonaşi çesini artoba var axenes do formalites ayri dobadonepe dei naik’ebulen dobadonepes xolo “ayri ayri” mapaoba doyes dei işines.

İsk’oç’i xalk’işeni mtini meğura 1707-ani tzanas iyaset’u. Him tzana, İsk’oç’uri do İnglisuri meclisepes “Ok’ok’atuşi Yasa” yoxoni a yasa dik’ebules do haşote Britaniaşi Mapaoba dik’odu. E do, İsk’oç’ia İngiltereşi çesini a parça diyu. İrlandaşi P’arlament’oti 1800-ani tzanas dilixusis, devlet’işi resmi yoxo Didi Britaniaşi do İrlandaşi Ok’ok’ateri Mapaoba dei cinkturu. Him orapes coç’aperi İsk’oç’uri tiezdalapeti oxoşk’va var moğu.

İsk’oç’iaşeni gumz’e orape haşo kogolaxt’u. Mara 1978’s Ok’ok’ateri Mapaobas “devolution”i-şeni (mancenobaşi deviri) referandumi oxenapu dik’ebulu.

1979’şi 1-ani Mart’i ndğas Galleri do İsk’oç’ias naixenu referandumepeşi netices İsk’oç’epek % 51-te gverdioxoşk’vas (ozerkluğis) ho t’k’ves. Mara, “ho” nait’us reyepe birtum seçmenişi % 40-muşi varmoiluşeni İsk’oç’iaşi st’at’u ayni kodosk’udu. Ham menotsxunes Gallerişi xalk’işiti % 80-muşi “var” t’k’u dort’u.

Ala 1997-ani tzana İsk’oç’epeşeni ağani do becit’i a geç’k’apuri (ceç’alu) diaset’u. Ok’ok’at’eri Mapaobaşi P’arlament’ok, naixenasen tudeni borge p’arlament’opes mancenobaşi deviri meçamuşeni İsk’oç’ia do Galleris xolo referandumi otzop’xuşeni k’arari meçu. Hemti, ecere k’ebuli iyasna naik’odasen İsk’oç’ia P’arlament’os, yegu eç’opinu xak’k’iti uğut’asert’u. Soğuni, İsk’oç’iak, % 74 reyite İsk’oç’iaşi P’arlament’osuşeni “ho” t’k’u – ham goşaonus seçmenepeşi % 60-muşi reyi meçes-. İsk’oç’uri P’arlament’oşi yegu eç’opinu xak’k’imuşiti % 63 reyite dik’ebulu. 1999’s 129 azate İsk’oç’iaşi Meclisi dik’odu do haşote İsk’oç’ia gverdi-oxoşk’veri a dobadona diyu (**).

Andğati, İsk’oç’iaşi do OM-şi enni becit’i meselepemuşişen naon İsk’oç’iaşi oxoşk’vaşi referandumiti nagik’oretsxit a suri dulya do ok’oxap’aruşi şuk’ale, İsk’oç’epeşi Başbak’ani Alex Salmondişk’ala, OM-şi Başbak’ani David Cameronişi 15-ani Guma 2012’s imza nadok’anes Edinburghiş Paktişi netice on.

Ecere İsk’oç’ia oxoşk’veri diyasna, Ok’ok’ateri Mapaobaşi bandarati bekiti cinkturasen (***). Mara enni becit’i problemi ham var on. Ok’ok’ateri Mapaobak, İsk’oç’ia artobas ort’as deine propaganda ikums-sloganinişi “Aroğarda Daha K’ai Voret” on-; nasionalist’i İsk’oç’epekti oxoşk’vaşi feyde daha dido on dei xalk’i ik’na oxenuşeni içalişams -hinişiti slogani “Ho İsk’oç’ia” on-.

İsk’oç’ia, ç’alak’işi enni xampa dobadona’n. Ham pozisioni nasionalist’i İsk’oçepeşi propagandaşi enni manceloni parça’n: “Xampanobaşk’uni ar şk’u voxmarat”. Hişeni, yani İsk’oç’iaşi ekonomikuri vaziet’imuşi daha k’ai naonşeni, SNP-şi (İsk’oç’uri Nasionaluri Partia) (****) “İsk’oç’iaşi Atxe: Oxoşk’veri a İsk’oç’iaşi gzas rexberit’k’vani” yoxoni oxoşk’vaşi p’lanimuşis enni becit’i madde ham xampanoba’n.

SNP-şi raporis ekseri ekonomikuri ç’k’va vaadepeti ç’areri on: Oxoşk’va moxt’asis mteli ocaxis 2000 vana mtel k’oçis 1000 sterlini “bonusi” cenç’areri meçamu st’eri. Xolo, nasionalist’i İsk’oç’epek, seçmeni-yaşi 16’s ceğmalute, daha acanli naon ağnemordalepeşi oxoşk’vaşeni dest’eğinişi eç’opinu meşonaman. E do goşaonuşi tarixi, İnglisepe naijginu İsk’oç’uri jginapaşi (Bannockburniş Cengi) ma-700-ani tzanas dodvaluşi sebep’iti ham on.

Mara, referandumi şeni artobaşi k’ales nadgunan k’oçepesti manceloni fak’torielepe kuğunan. Hanişen enni becit’inişi, oxoşk’va şuk’ale ekonomikuri pozisioni do internasionaluri dulyape muç’e iyasere him on. İsk’oç’epe amtzik’a şk’urduran do mşk’urina şeni xak’k’iti uğunan. Moro, SNP-k, oxoşk’veri İsk’oç’iaşi cenç’areri xolo sterlini ort’as do İngiltereşi Şk’aguroni Bankamuşişk’ala munasebet’epe devam’as deine meşonams mara İnglisepek hamus peği vorsi va tsaduman. E do hamuk OM-şi xes k’ai a silax’on. Xolo İsk’oç’epe naoduşunapams dulyapeşen armuşiti İsk’oç’uri oxoşk’vas AA-k (Avropaşi Artoba) mu t’k’vasere him on.

AOD-şi Tigemçamu Barack Obama-k manceloni do ok’ok’ateri a devlet’i, yani st’at’uk’oşi devami gorums, hişo t’k’u. E do AA-kti; “İsk’oç’ia oxoşk’veri iyasna şk’unişk’ala xolo ok’oxap’arus (muzakere) coç’asere, ham diç’is” it’us. Ham enternasionaluri mtinobape İsk’oç’epe şeni opşa morderi problemepe oran.

Yani İsk’oç’epek iri dulyas enni timuşişen xolo coç’anene.

Ham becit’i referandumişi gurine, İsk’oç’i gamagnaperepe bile “ho”do “var” şeni ik’itziles. Misali mekçatna, mcveşi James Bond-epeşan Sean Connery-k oxoşk’vaşi, Manchester Unitedişi mcveşi xoca Alex Fergusonikti artobaşi k’ap’ulas dgunan. İgnapenki ham referandumişi netice mu iyasen dei taxmini oxenu dido zor’on. Ank’et’epes ptsadatnati a oxoşk’vaşi taraftarepe, a artobaşi taraftarepe p’iryoli gamulunan. Ma mik’it’xatna, ma İsk’oç’iaşi oxoşk’va bgorur mara hişo viduşanmki artobaşeni k’arari amtzik’a fazla gamaxt’asere.

Mara netice muperi ort’as na ort’as, ham referandumi Avropa şeni, sva sva ptsadtna K’atalania, Bask’eti, Korsik’a, Venedik’i do Omjore Tirolişeni becit’i a ndğa, misali do polemiğişi obje ort’asere.

Tudeni not’epe:

(*) P’ik’t’epe: İsk’oç’iaşi p’ri-Kelturi periodimuşişi svalurepe. Hiniti Kelti orani belli var on.

(**) Galleristi 1999’şan doni 60 aza nauyonun a p’arlament’o kuğun. Ham p’arlament’o, 2011’s yasa gamağmalu xak’k’iti mogu. Oineti İrlandaşiti 1921’s k’oderi meclisinişi 1972’s kocink’olu dort’u. 108 azate mesvareri ham p’arlament’o zaifi ort’uk’oti 1999’şan doni xolo gontzeri on. Mani yoxoni tzulu ç’alak’iti doloxeni dulyapeş ofisialuri oxoşk’veri a dobadona’n.

(***) Ok’ok’ateri Mapaobaşi bandaras (Union Jack) naon jğat’a peri İsk’oç’ia itemsilams.

(****) Soğunai goşaonupeşi neticete SNP İsk’oç’uri P’arlament’os 65 vekilite xetzelaşi mance ren. Mualefet’işi p’art’iapeti, Xanç’enepeşen (Yeşiller/Greens) made İngiltereşi p’art’iapeşi İsk’oç’ia seksionepe’ran: Madulyelişi P’art’ia [37], Muhafazaçarepe [15], Liberaluri-Demok’rat’epe [15], Xanç’enepe [2]. Meclisis sumti oxoşk’veri vekili xen, hiniti Xanç’enepeşi muttefiği onan.

İsmail Güney Yılmaz

04.09.14

agani-muru3xiAğani Murutsxi jur tuteri p’olit’ik’uri Lazuri k’azeta