Doğu Karadeniz’in Dört Otokton Dili İçin Kısa Sözlükçe

Binlerce yıldır, yan yana ve iç içe yaşayan bu dillerle ilgili sözlükçeye geçmeden önce,söz konusu dillerin Doğu Karadeniz’de konuşulduğu yöreleri sırlamanın yararlı olacağını düşündüğümden, aşağıya bu dillerle ilgili bu bağlamda birer başlık açmayı uygun gördüm.

Lazca,Gürcüce *,Hemşince ve Pontos Rumcası, Doğu Karadeniz’de kullanılan, üzerine çok araştırma yapılmamış olan dört dil. Aşağıdaki kısa çalışmanın esas amacı, binlerce yıldır Doğu Karadeniz bölgesinde konuşulan bu dört yerli ve köklü dili yetersiz de olsa, okuyucuya tanıtabilmek ve halkların kardeşliğine somut bir selâm gönderebilmektir.

Bu küçük sözlükçe çalışmasının iki hedefi daha var. Bunlardan birincisi,Gürcüce veLazca’nın yakınlık seviyesini göstermek. İkinci hedefse, Hint Avrupa dilleri olan Pontosça’yla (dolayısıyla Rumca/Yunanca’yla) ve Hemşince’yle (dolayısıyla Ermenice’yle) Lazca’nın ilgisizliğini gözler önüne serip, bu konularla ilgili bilimdışı ve mesnetsiz iddialara gözle görülür bir cevap verebilmek.

Binlerce yıldır, yan yana ve iç içe yaşayan bu dillerle ilgili sözlükçeye geçmeden önce,söz konusu dillerin Doğu Karadeniz’de konuşulduğu yöreleri sırlamanın yararlı olacağını düşündüğümden, aşağıya bu dillerle ilgili bu bağlamda birer başlık açmayı uygun gördüm.

Lazca : Bir Güneybatı Kafkas dili olan Lazca (Lazuri Nena), Pazar’ın Melyat köyünden,Gürcistan sınırındaki Sarp köyüne kadar olan bölgede konuşulmaktadır. Pazar, Ardeşen,Fındıklı,Arhavi, Hopa,Borçka ve Çamlıhemşin Lazca’nın tarihsel konuşulma alanlarıdır. Murgul’da da Gürcüler’le karma bir kaç Laz köyü mevcut.

Gürcüce : Lazca gibi bir Güneybatı Kafkas dili olan Gürcüce (Kartuli Ena ya da Türkiye’de kullanılan şekliyle Çveneburi Ena), ağırlıklı olarak Artvin’in Borçka,Şavşat ve Murgul ilçelerinde konuşuluyor. Daha az bir nüfusla Artvin’in diğer ilçelerinde de Gürcüce konuşan gruplar adacıklar hâlinde dağılmış durumdalar. Bunun yanısıra Ordu’da (özelikle de Ünye ve Fatsa’da)ve Giresun’da da Gürcüce ,Osmanlı-Rus Savaşı muhaciri Gürcüler’ce kullanılmaktadır. Son olarak belirtelim ki, Hopa’da ve Pazar’ın Hamidiye köyünde de (Eski Trabzon,K’uxuma) Gürcüce konuşan çok küçük bir azınlık bulunuyor.

Hemşince : Batı Ermenice lehçesi kaynaklı bir dil olan Hemşince(Homşetsi Liz), Hopa’da ve ona bağlı Kemalpaşa bucağında ve Borçka’da yaşayan Hemşinliler’in anadilidir. Çayeli,Pazar,Ardeşen,Hemşin,Çamlıhemşin ve Fındıklı’da yaşayan Hemşinliler anadillerini unutmuş olup, bugün kendisine özgü linguistik özellikleri olan bir Doğu Karadeniz Türkçesi şivesiyle konuşuyorlar. Hemşinliler,Hemşin’de % 100 bir nüfusa sahipler.Çamlıhemşin’deyse Lazlar’dan biraz daha az bir nüfusa sahip oldukları tahmin edilir. Diğer bölgelerdeyse -Hopa’da çok daha yüksek bir yüzdeyle olmakla birlikte- azınlık durumundadırlar (Hemşinliler,Çayeli ve Borçka dışında tüm ilçelerde Lazlar’a göre azınlık nüfusunu oluştururlar.Çayeli’de Hemşinliler dışında,yine sadece Türkçe konuşan, kıyı kesimi “Rum”, yüksek kesimleri “Ermeni” diye adlandırılan iki grup daha yaşar. Borçka’daysa nüfusça en büyük grup Gürcüler,sonra da Lazlar’dır.).

Pontosça : Pontosça ya da Pontiakça (Romeyika Ğlosa), Trabzon’un Çaykara, Dernekpazarı,Tonya, Sürmene, Köprübaşı, Uzungöl, Of, Maçka, Hayrat ve Beşikdüzü ilçe ve beldelerinde konuşuluyor. Dilin en yaygın olarak konuşulduğu bölgeler, Çaykara (18 köy), Dernekpazarı(13 köy), Tonya (7 köy), Maçka, Sürmene ( 6 köy), Uzungöl (6 köy), Of ve Köprübaşı (5 köy)olup, Gümüşhane’nin kuzeyinde Pontosça konuşan nüfus bu dili geçtiğimiz yüzyıl içinde unutmuştur **. Pontosça, Yunanca’nın bir lehçesi olup, bu dilin ölü Kapadokya lehçesiyle ilişkili olduğu sanılır.

* Burada kast edilen, Türkiye’nin Doğu Karadeniz bölgesinde konuşulan Gürcüce’dir. Yoksa bir devlet dili olan Gürcüce için çok sayıda akademik çalışma elbette ki mevcut.

** [Kaynak]

yazıya ilişkin önemli bilgi notları :

– Hemşince için birebir ilişkilerden derleme yapıldı. Pontosça için Ömer Asan’ın Pontos Kültürü kitabından (Belge Yayınları,2000) Gürcüce içinse [buradan] ve Çveneburi dergisinden yararlanıldı.

– Gürcüce’de “tz” diye gösterilen, Lazca’daki “3′” sesiyle, “ts” diye gösterilen Lazca’daki “3”yle aynı sestir.

– Hemşince birebir ilşkilerden derlendiği için, yazımlarda kimi hatalar olmuş olabilir.Hemşince’ye ilşkin bir bilimsel çalışma olmadığı için, bu kelimelerin esas şeklini ne yazık ki herhangi bir kaynaktan yararlanıp teyit edemiyoruz.

– Trabzon’da kullanılan Pontos Rumcası’nda gün isimleri Türkçe kullanıldığı için “-” işaretini kullanmayı uygun gördüm.

yazının sözlükçe bölümü için bkz;  SÖZLÜKÇE

13.02.2010 / Lazebura.Net, LazuriNena.Com