Bolşevik bir Laz gazetesi: Mḉita Muruʒxi *

Gazetede görülen ilk yazı, Lenin’in 1896 yılının 19 Nisanında hapishanede yazdığı bir propaganda yazısıdır (“ha ognapu Leninik ḉaru 1896 ǯ. 19 Aṕrilis xapisxanas”). Gazetenin “manşet”i de bu yazının ve yanındaki dünya haberlerinin üstünde, büyük puntolarla olmak üzere, “Oǩtyabrişi İnǩilabişi ma-12-ani ǯanobaşi ndğas mteli dunyaşi proleterepe do žeri milletepes çkuni cumaloni selami! Sǩidas Ǩominterni proletaroni inǩilabişi teşǩilmxenapu! Medulyepeşi sinifişi gyandgoneri do oǩomǩorobu ren – Lenini”

1929-1938 yılları arasında Sovyetler Birliği topraklarında yaşayan Lazlar kültürel haklara sahiptiler. O dönemin Sovyet politikasına göre, her halk kendi kültürel çalışmalarını yapmakta, kendi dilinde yayın ve eğitim vermekte sınırsız özgürlükteydi. İşte bu dönemde, SSCB yurttaşı olan tüm milliyetlerin olduğu gibi Laz halkının da çeşitli çalışmaları oldu. Biz bu yazıda, hakkında pek fazla bir şey yazılıp çizilmemiş olan Laz gazetesi Mita Muruʒxi (Kızıl Yıldız) adlı gazeteyi ele alacağız. Elimde ne yazık ki bu gazetenin bir nüshası mevcut değil; ancak yine de Laz araştırmacı Ali İhsan Aksamaz’ın kaleme aldığı Lazlar(1) adlı kitabın, ekler bölümünde gazeteyi gösteren resimden faydalanmaya çalıştım. Fakat belirtmek gerekiyor ki, doğal olarak yazıların puntosunun çok küçük olması ve kimi yazıların da silik olması beni bir hayli zorladı. Bu yüzden bu yazıda, becerebildiğim ölçüde edindiğim bilgileri sizlerle paylaşacağım.

Mḉita Muruʒxi adlı gazetenin ilk ve -ihtimal odur ki- tek sayısı, künye bölümünden de anladığımız üzere 7 Ekim 1929 günü Sohum’da basılıp, okuyucuyla buluşmuş(2). Gazetenin yine künye bölümünde, “Abazaştaniş Şǩaguroni … (İcra?) Komitaşi Organo” yazısı görülür, bu da “Abhazya Merkezî İcra(?) Komitesi Organı” anlamına gelir; ancak burada gazetenin SBKP’nin Abhazya seksiyonunun tek merkezî yayını olduğunu değil, yalnızca Laz dilindeki periyodiği olduğunu anlamamız gerekir. Bu künyenin yanında bir de Kiril alfabesiyle “Mчита Mуруцxи” (Mḉita Muruʒxi) yazısının altında Rusça yazılmış bir künye daha bulunur.

Mḉita Muruʒxi, önlü arkalı tek sayfalık bir gazetedir ve arka sayfasının sağ en alt köşesinde “coğabinameçams redaktori İskyanderi Ǯitaşi” yazar, bu da Ǯitaşi’nin gazetenin sorumlu redaktörü olduğunu gösterir. Ǯitaşi, SSCB Lazları’nın Helimişi Xasani’yle(3) birlikte en önemli iki figüründen biridir ve hem bu gazeteden daha sonra yayınlanan iki Lazca ders kitabının(4,5) yazarı; hem de Sovyet Abhazya’daki Laz okullarının sorumlusudur.

Gazetede görülen ilk yazı, Lenin’in 1896 yılının 19 Nisanında hapishanede yazdığı bir propaganda yazısıdır (“ha ognapu Leninik ḉaru 1896 ǯ. 19 Aṕrilis xapisxanas”). Gazetenin “manşet”i de bu yazının ve yanındaki dünya haberlerinin üstünde, büyük puntolarla olmak üzere, “Oǩtyabrişi İnǩilabişi ma-12-ani ǯanobaşi ndğas mteli dunyaşi proleterepe do žeri milletepes çkuni cumaloni selami! Sǩidas Ǩominterni proletaroni inǩilabişi teşǩilmxenapu! Medulyepeşi sinifişi gyandgoneri do oǩomǩorobu ren – Lenini” (Ekim Devrimi’nin 12. yıldönümünde tüm dünyanın proleterlerine ve ezilen halklara bizden kardeşçe selâm! Yaşasın Komintern, proletarya devriminin örgütü! [Komintern] İşçi sınıfının öncüsü ve birleştiricisidir- Lenin) yazar. Lenin’in yazısının hemen yanında “Dunyaşi Ambaepe” (Dünyadan Haberler) bölümü görülüyor. Bu bölümde, Paris’ten iki, Londra ve Kâbil’dense birer haber var. Doğrudan Sovyet haber ajansı TASS’tan (Телеграфное агентство Советского Союза. Okunuşu; Telegrafnoye Agentstvo Sovetskovo Soyuza yâni Sovyetler Birliği Telgraf Ajansı) alınıp, Lazcaya çevrilmiş olan haberlerden ilkinde -yazı çok silik de olsa- Londra’daki hükümeti protesto gösterilerinden, çıkan çatışmalardan ve polislerin 324 kişiyi gözaltına aldığından bahsedildiği anlaşılıyor (“Muxabere diçoduş-ǩule xukumetişi rezoluǯiak oǩoǩorobu 324 sersi”). Bu haberin altındaki Paris haberi de belli belirsizdir; ancak 4907 kişilik bir Komünist Parti yürüyüşü yapılmış olduğundan bahsediliyor. Bir diğer Paris haberiyse, yine bu haberle bağlantılı ve “İnǩilabişi Odidanu” (Devrimin Büyümesi/Yükselişi) başlığıyla verilmiş. Burada da “Marti”nin (muhtemelen Fransa Komünist Partisi sorumlusu ya da üyesi) tutuklanmasını protesto eden ve Fransa Komünist Partisi taraftarı çok sayıda insanın Parti’nin yayın organı “Humanité”nin çağrısıyla sokaklara döküldüğü jandarmayla çatışıp onları kovaladığı, ancak enternasyonal marşıyla ve çeşitli sloganlarla yürüyen ve geceye dek çatışan bu göstericilere yeterince destek verilmediği belirtilir (“madulyepe goit’es şǩaguroni soǩağepes ‘internaǯionali’ obirute do ocoxute…’Muşlet’init Mart’i!’,’Meṕt’ǩoçat soǯial-faşistepe!’,’Sǩidas Ǩomṕartia!’… bigapeten candarmepek omt’inamt’es demonstrantepe ama hayas mitik var oǯǩedu do  demonstraǯionepe ort’es yano serişa”). Ayrıca, gazete, Humanité’nin bu kalkışmayı devrimci hareketin yükselişi olarak yorumladığını da belirtir (“‘Humanit’e’-k t’kumers ki ark. Mart’işi oǯxunu ren inǩilaboni xereket’işi odidanuş oǯiramu”). Gazetedeki son haberse, Afganistan’dandır ve Emanullah Han’ı deviren Baçe-Sakau’ya karşı girişilen savaşı ve 15 Eylülde Nadir Han’ın iktidara gelişini anlatır.

İlk sayfanın alt bölümünde “Ǩunduraşen Oǩtyabrişa” (Şubattan Ekime) adlı, devrim sürecini anlatan ve muhtemelen Ǯitaşi’nin Lazlara Ekim devrimini anlatmak için kaleme aldığı bir makale yer alıyor. Yazı devrim sürecini özetledikten sonra, “sermayecepe do ağapeşi menceli menduxtu. Haǯi medulyepe do mutepeş malamḉure (şerik) maxaçǩalepe di’ves oxormance.” (Sermayedarlar ve ağaların iktidarı bitti. Şimdi işçiler ve onların? dostları (?) çifçilerdir yöneten.) sözleriyle bitiyor.

Gazetenin arka sayfasındaysa, “Lazuri Oṕut’epeşi Oskidinu” (Laz Köylerinde Yaşam) başlığı altında Abhazya ve Acaristan’da bulunan Laz köylerinden haberler ve yöre insanlarının yazdığı politik ve ulusal şiirler vardır. Ziya Nuri, Gudauta’daki Türkçe okuluyla ilgili “Turkuli Meǩt’ebi” adlı haberinde, okulun 1927’de açıldığını, 1928’de sorumluluğu devletin aldığını, böylece daha başarılı bir eğitimin söz konusu olmaya başladığını belirttiği haber ilk haberdir (hemuşǩule oguruli daha ǩai di’u). Okulda toplam elli dört öğrencinin okuduğu, bunların 38’inin Laz, 11’inin Türk, 2’sinin Farsî, 2’sinin Lezgi olduğu belirtilir ve okulun cam, çerçeve, boya gibi çeşitli ihtiyaçları hükümete ulaşacağı umuduyla dillendirilir (“Meǩt’ebis mteli 54 berek iǩit’xuman, hentepeşi doloxes 38 lazi,11 turki,2 acemi do 2 lezgi” … “pencerepe mot’axeri renan,cami va uğunan,boya osumu unon…”). Müstear adla yazanlardan Mat’iat’re ise, Gudauta’daki Laz köylerindeki “Himmet’i Ağa”, “Molla Nasradini” ve “Ǩanburfeleği” adlı Lazca tiyatro oyunlarından bahseder ve bu oyunların Afon ve Sohum’da da sergilendiğini yazar. T.B. mahlasını kullanan yazarsa Abgarxuki’deki Lazlar’ın sıkıntılardan, onların çoğunun topraksız oluşundan ve toprak sahiplerine mahkûm oluşlarından bahseder. Abgarxuki’de çok Laz’ın yaşadığını belirten yazar, Gudauta’daki SBKP sorumlularını Lazların problemleriyle ilgilenmeye çağırır. Oçamçire’den Tanura adını kullanan yazarsa, “Memitanit” (Bizi Aydınlattınız) adlı haberinde, Oçamçire’de Lazların sayısının çok olduğunu belirtir; ama burada 1928’de açılmış olan Laz okuluna hükümetin yardım etmemesinden ve öğretmenlere aylık bağlanmamış olmasından yakınır. Ancak yazar, Mḉita Muruʒxi’yle birlikte devletin Lazların sesini duyacağına ve problemlerle ilgileneceğine inandığını da söyler.

Acaristan bölümündeyse, Mamedi Vanlişi’nin (Muhammed Vanilişi, “Lazlar’ın Târihi” adlı kitabın yazarlarından) “Ǯoxle Mevulurt” (Nereden Geliyoruz) adlı haberi ilk baştaki haberdir. Vanilişi burada, devrim öncesi ve sonrası dönemi karşılaştırır, kadim bir halk olan Lazlara devrimin sunduğu katkılardan, Lazlardaki gelişmeden, ancak yine de halkın daha çok çalışması gerektiğinden söz eder. Vanilişi, Laz gençlerinin siyasî ve iktisadî faaliyetlere hazır olduklarını, zaten Sarṕi’de (Batum’a kalan Sarp) Komsomol üyesi gençlerin olduğunu, ayrıca Sarṕi’de başka örgütlü yapıların da bulunduğunu (Aviokimi, Romedasi vb.) belirtir. Yine aynı yazıdan, Sarṕi’deki okulda Lazcanın yanı sıra Rusça ve Gürcücenin de öğretildiğini, buna ek olarak buradan çıkan gençlerin büyük şehirlerde önemli işlere girdiğini ancak yine de bu gençlerin her yaz köye dönüp “medenî işler”de çalıştıklarını öğreniyoruz (“Lazistani dido mcve memleǩet’i ren, ama muşi sersi soti va rt’u.1917 ǯanaşi Oǩtyabrişi inǩilabi çkun kamomoşlet’ines … Çkun haǯi Sovetyari xuǩumet’işi xes voret. Lazistanişi mǯiǩa parça hako -?-Sarṕiat’a turli oçalişuşi -?- serbesoba -?- vikumt heya serbesobate. Çkun, Sarṕi’s viguramt Lazuri -?- vikomt Lazuri ǩala t’iat’rope, hantepe -? 12 ǯanaşi  ǯoxle dido yasağit’es… Sarṕi’s renan Ǩom-oǩoǩat’urepe (ǩomsomolist’epe),pionerepe… Amuşen gale Sarṕi’s koren meǩt’ebi. Heko iguraman kortulot (gyurcice) do rusuli…”).

Yine Meleni Sarṕili bir yazar da (Sarṕuli) Sarp’ta ilk kez oynanan Lazca tiyatro oyunlarını anlatır ve yazarı Muhammed Vanilişi olan bu oyunları halkın çok sevdiğini, Laz halkının da sosyalizmin inşasına katkı sağlamak istediğini vurgular. Oyunların isimleriyse şöyle: “Ağapek Ṕat’i İzmocepe  Žiroman” (Ağalar Kötü Rûyalar Görüyorlar), “Memet’iş Ḉoṕoba” (Mehmet’in Yakalanışı).

Gazetede bu haberlerin altında Krupskaya’nın kaleme aldığı “Leninişi Partia do Oǩtyabrişi İnǩilabi” (Leninist Parti ve Ekim Devrimi) başlıklı bir makale daha mevcut. Haberlerin sağında da Ǯitaşi’nin hazırladığı Laz alfabesinin tanıtıldığı “Lazuri Alboni” başlıklı bir bölüm bulunur. Alfabede ilk olarak, “yeni Türk alfabesi” ile ortak olan harfler, altlarında da Kiril alfabesindeki karşılıkları bulunacak şekilde verilmiştir (“Lazuri alboni çkun miğunan mtelişi latinuri boncape, -?- ,hatsi renan ağani turkulis haya :”). Bu ortak harflerden sonra da onların altına “doskidineri boncape lazuri” (Lazcanın kalan harfleri) başlığı altında, Lazcanın kendine özgü olan harfleri açıklamalı olarak sıralanmış ve en alt köşeye de örnek kelimeler yazılmış. Gazetede ve bu gazeteden sonra basılan kitaplarda kullanılan alfabe Latin temelli bir alfabedir ama Lazların bugün kullandığı Latin temelli alfabeye de (Fahri Kahraman/Lazoğlu alfabesi-1984) benzemez.(6) Yeri gelmişken belirtelim ki, yazıda kullanılan dil de ilginç ama Arkabi (Arhavi) şivesidir -Batumi şivesi olması beklenirdi-. Bunun sebebi iki ihtimalden kaynaklanabilir: Birinci ihtimal Ǯitaşi Arhavili’dir; ikinci ihtimal gazete, sınırın öte yakasındaki Türkiyeli Lazları da hesaba katmıştır. Zaten, gazetenin Türkiye’ye sokulduğunu ve bizzat Mustafa Kemal’in imzasıyla ülkeye girişinin yasaklandığını da biliyoruz.(7)

SBKP’nin XII. Kongresi’nde alınan (1 Nisan 1923) “halkları kültürel ve ekonomik yönden yükseltmek” kararı sonucu yayın hayatına başlayan gazetenin sahibi Ǯitaşi hakkında pek bir bilgiye sahip olmadığımızı belirtelim. Hakkında bildiklerimiz, sadece bu gazete, iki kitap ve üye olarak katıldığı bir Laz kongresidir.(8) Sovyet gizli polisince 1938’de öldürüldüğü iddia edilse de somut bir kanıt ya da bulgu yoktur. Onun en son nerede olduğunu bilenlerse yine Sarṕililerdir, en son 1937’de Bakü’de görüldüğünü söylerler.(9)

Lazların tarihinde çok önemli bir yapı taşı olan Mḉita Muruʒxi gazetesini tanıtmaya çalıştığımız bu yazının sonuna gelirken, SSCB Lazlarının 1938’den sonra tüm kültürel haklarının ellerinden alındığını, okullarının kapatıldığını, Megreller gibi (Hıristiyan kalan Lazlar) nüfusa Gürcü geçirildiklerini, basabildikleri tek tük yayınlarında da hazırladıkları Latin temelli alfabeyi değil, Gürcü alfabesini kullanmalarının dayatıldığını (Megreller zaten Gürcü alfabesi kullanıyordu), 1949’da da önemli bölümünün Kazakistan, Sibirya ve Özbekistan’a, “faşist Türk devletine hizmet” (?) (!) gerekçesiyle sürüldüğünü üzülerek belirtelim. Tüm bu politika değişikliklerinin sebebi, Stalin’in yeni milletler politikası anlayışıydı. Buna göre, aşağı kültürler -burada Lazlar (!)-, yukarı kültürlere doğru eritilip çekilecekti -burada Gürcü (!)-.

* ḉ: Fırlatmalı sert ç. “ç” dişe sertçe vurulup bu ses çıkarılır. ʒ: birleşik ‘ts’.

(1) Aksamaz, Ali İhsan; Dil, Tarih, Kültür ve Gelenekleriyle Lazlar; Sorun Yayınları;2000;İstanbul. Fotoğraf, 210 ve 211’de.

(2) Çaçxa,7 ǯilvaş tutas,1929 ǯ.

(3)Helimişi Xasani’yle ilgili geniş bilgi için bkz: [Buradan] (Lazcadan Türkçeye çevrilmiş).

(4)Chitaşi, İsqenderi, Alboni, Geçkapuloni Meqtebepeş 1-ani sinifişeni, Abazaştaniş Jumhuriyetiş gamamşqumala, Soxumi, 1935

(5)Chitaşi,İskenderi,Okitxuşeni Supara,Mazurani Fila,Soxumi,1937

(6) Laz alfabesi, geçmişte kullanılmış alfabeler ve yine Lazların da kullandığı Gürcü alfabesi için bkz.: [Buradan] , [Buradan][Buradan]

(7) [Buradan] 

(8) [Buradan]  / syf: 195

(9) aktaran İsmail Avcı Bucaklişi. bkz.: Beşli, Mehmedali Barış; “Tarihe Karşı Kısa Bir Tarih; Mjora; sayı 1; Çiviyazıları Yay.; 2000; İstanbul

daha önce yayınlandığı yerler: KronikMuhalif.Com, HaberFabrikasi.Org

Özgür Gündem versiyonu için: Özgür-Gündem.Com

 09.10.2011/Ankara