Asimilasyoni, Lazepe do Oapaşi K’abğa

” Gzaçkuni, mendra, danz’oni do çetini na-ren komişk’uran. Mara genepe çkuni na-ren noderobaşi kulturateham didi dulya na-matişanen komişk’uran …”

Skani Nena,k’r3x.:1,mas.: 2

Ulus-devlet’epeşi nogure, dobadonaşk’unis na-ren k’işla,mek’t’ebi (doguroni,n3’opula)… st’eri resmi k’urumepeşi slogani-nç’areri panopenişis ti na-maz’irenan ki; ar nena, ar xaçk’a, ar millet’i ç’ada (eçkinu) ren. İslanda, Port’ek’izi,Japonya,jur K’orea st’eri a xeşi k’it’epe na var gologalasen şuk’u m3’ik’a ok’ont’aleri na va ren dobadona ren kianas; e do hişeni ok’ont’aleri na-ren dobadonapeşi hegemoni, mancemuşi na-ren let’apes “mo3’k’vinu”te iyas, zulumite iyas;vana jur metodi ti arto oxmarute iyas, ç’k’vadoç’kva minobapeş – ji asimilasyoni p’olit’ik’a oxenuş mecburi ren . Ulus-devlet’epes,ulusişi nana-meteryalimuşi na-iyasen millet’is, ç’k’va milletepeşan na-mulunpe ti ok’ont’alute, ham millet’epe, “nana parça”s mengapus içalişinen . Ham “mengapu”te (asimilasyoni ti Frenguli’s “mengapu” manas mulun) ulusi-k’odalas,millet’epe na-ok’int’alasen enni becit’i xarci ti dini ren (1). İttihat Terakki’k (Artoba do Omodernu) ti Cumxuriyet’i’k ti,Muslimani millet’epe (xvala Kyurdepe “problemoni”) Turkobaş potas na-gondinen deyine duşunes ; mara Turkuli oçinobaş tude gondunu mumçuni na var iz’iren Xrist’iani milletepe do Yaxudipe, na-mişk’uran metodepete (!) dobadona let’apeşan kot’oçes (Msumexepe, Rumepe, Asuryanepe,Yaxudipe … ). (2)

Asimilasyonuri P’olit’ik’apeşen Lazepes Na-Anç’en 3ori : Çodala !..

Hegemonepeşi ulusi-devlet’i eçkinu dulyapenişan Lazepe ti, arti xalk’epe şuk’u 3’ores. Handğa, na-psk’udut oras m3xade iz’iren ki, Lazuri xaçk’a do oçinoba goysak’ateri, Lazuri nena ti a jur jenerasyoni şuk’ale na-ğurasen nenape list’es enni dudis ren . Muslimani na-ren xalk’epeşi asimilasyoni meselemuşi şeni hak o Lazepe şeni a antiparantezi gon3’ala ma becit’i maz’iren . Devlet’işi Kyurdi p’olit’ikamuşi ast’i komişk’uran; mara hişo iz’iren ki, Kyurdi Problema’şi dido 3’una-meçamule xali arti xalk’epe na-z’iraman oz’lapuşi becit’oba k’oçepeşi tolis na var iz’iren a xalis golaktams .Mara, devlet’ik Lazepe (Arabepe şk’ala)asimilasyoni polit’ik’apes ayri a svas dodums do Lazepes am3’ik’a ti “şk’urnate” 3adums. Ham, handğaneri entxozepeşen ti (3), eveluri entxozepeşen ti (4) oxobo3’onamt . Hamuşi sebep’i, hegemonepeşi k’lasiği munkyiri do “var osk’edinapinu” 3adalamuşi va ren . Hişo ort’uk’o ast’i, Lazepe şeni ham “xususi alak’a” udoç’ironi iyasert’u . Lazepeşi asimilasyonişa Cumxuriyet’işi ip’t’ineri orapes xususi alak’a do İni Cengi şk’ule na-ciç’en Lazuri k’ulturuli xarek’et’iş oğis dido oras endolepe dodvalaşi jur sebep’i kuğun; maarani, Lazepe Turkia’s dari a svas na-rt’uk’o ti a dixas “let’a-artobate” (Lazona) sk’uduran, ham devlet’i şeni a paranoyas sebep’iyen. Majurani sebep’i ti, Lazuri xarek’et’işi arti Muslimani xalk’epeşi etno-kulturuli xarek’etepeşk’ala k’iyasi p’at’-na (helbet’e Kyurduli Xarek’et’i ayri ren ) daha “politize” z’irapamuşi ren (5). Niayet’is ham “var on deyine maz’irale” do “var sk’udas deyine maçalişe” p’olit’ik’a, Lazi xalk’işi oçinobamuşi goysak’at’u, xaçk’amuşi gverdi oğurinu do nenamuşi çodalaşi kyinaris komoğu .

Mu Maxenenan ?..

Nena do xaçk’a ğura a xalk’işi çodala na-ren şeni trajiği a vak’a ren helbet’e. A nena, xaçk’a, oçinoba ğurun do hamu dodginu şeni a mcixi k’oçişen ç’k’va miti muti var ikums-na, xavi (p’eat’i) a mutxape ren . Lazuri nena do xaçk’aşi ğura,kianaşi k’ulturuli mirasişen didi a gondinu, xalk’işk’uni şeni ti oncğore iyasen. Ot’xo şilya 3’anaşen-doni kianas na-sk’udun mcveşi do madgite a nena do xaçk’aşi ğuras unenoni 3adala, p’apu-benapeşk’unis do na-virdit let’apes şuk’u, dobadonaşk’unis do kianaşk’unis ti xavinoba iyasen. Hişo’n-na, mepçat xe xes do aroğarda p’at’ dulyapeşk’uni dido leba (yano) var iyaşa. Lazuri nena mo ğuras deyine na-niçen k’abğas mxuci mepçat, arto viyat … Arto viyat …Mance; zalimepeşi xe3alak var, zerepeşi menceli na-ort’asen ç’umanepe şeni !..

(1) Cumxuriyet’işi sekteri laik’oba retoriğimuşite tersi’rt’uk’o ti, İslami, Turkia’s millet’i-k’odalas dido na-ixmaren becit’i a mutxan .

(2) Baz’i baz’i Kyurdi, Ç’erk’ezi,Lazi st’eri Muslimani millet’epek ti, surguni p’olit’ik’apeşi maduri iyes. 1938’s Dersimişi Surguni do 80’peşan uk’açxe Kyurdepuna’s na-ren cengis devlet’işi mecburi didi sva goktalumuşi becit’i entxozepe’n .

(3) 1993’is Ogni’şi ip’t’ineri k’oro3xali DGM’şi k’ararite dok’orobes. 2000’s Mjora, ip’t’i Atina’s xuk’uk’i-dixo, uk’açxe ti mak’emeşi oçinganeyi a k’ararimuşite mteli dobadonas dok’orobes. Ar ç’k’va entxozi ti, faşist’i neşriyat’is Lazepeşi dulyape şeni na-gamulun anti-propagandifi do provakatifi amberepe do nç’arape …

(4) “… na-p’at’en dulyapeşi enni becit’imuşi, xususiyet’ite sinorepes na-sk’udun Lazepe dobadonaşi doloxes eç’opinu do mteli xalk’epe, so ort’an-na ort’an arte na-sk’uduran op’ut’epenişi goşobğalu, ham na mumçini na va ren svalepes do xalepes enni k’ai do xampa op’ut’epeşen coç’alate oşis jurneçdovit nisp’et’ite Turki dodgalu do haminepes doguronepe oxenu, p’laneri a şek’lite hani goyturkinu … ” ixt’imal’on ki, 1939-40 3’anape oşk’endas na-inç’aren “CHP’şi Geneli Sekreterya’şa” yoxoni rapori. Bulut,Faik,Kyurdi Problemas Çare Ogorupe, mas. 191, Ozan Neşriyat’i, Mp’oli,1998.

ç’k’va a belge şeni 3dt. Lazuri K’azeta,Mustafa Kemali’şi Meğarute Muz’iri Neşriyat’i Diyu.
Mavi Defter, İnterneturi Svaruli.  (29 Maisi 2009’s iz’iru)

(5) Ham oz’iru şeni Lazuri yayinepes (svaruli,web sit’e) do Kortuli,Ç’erk’ezuli yayinepes ok’ozumoni a golayonu dubağun .

not’i : Nç’ara şeni a itirafi, beki ti asimilasyoni p’olit’ik’apeten Lazepe şeni na-iyen
xavinobape hak’u onç’arute oz’it’uten daha feidoni oz’it’inu iyasen. Ham nç’ara
ip’t’i Turkuli nenate p’nç’ari, uk’açxe Lazuri nenas golavokti. Lazuri nena
Turkuli’şen uk’ule, a vorsi na-deviguri şeni haşo gumz’e a nç’ara Lazuri oduşunute
onç’aru, şk’imi şeni opşa mumçini var on !

“Yolumuzun zor, uzun ve dikenli olduğunun bilincindeyiz, ama genlerimizde bulunan imece kültürünü harekete geçirerek büyük
işler başarabiliriz.”
SkaniNena, sa: 1, sf: 3

ASİMİLASYON,LAZLAR VE VAROLUŞ MÜCADELESİ

Yolumuzun zor, uzun ve dikenli olduğunun bilincindeyiz, ama genlerimizde bulunan imece kültürünü harekete geçirerek büyük
işler başarabiliriz.

SkaniNena, sa: 1, sf: 3

Ulus-devlet anayışlarının hedefi, ülkemizdeki kışla, okul … gibi resmî kurumlardaki sloganlı panolarda da özetlenmiş olduğu üzere; tek dil, tek kültür, tek millet yaratmaktır. İzlanda, Portekiz,Japonya ve iki Kore gibi bir elin parmaklarını geçmeyecek denli çok az sayıda “katışıksız” sayılabilecek ülke olduğuna göre, hedefi ulus-devlet olarak koymuş olan egemen güç, hâkim olduğu topraklarda “barışçıl” olsun, şiddet yanlısı olsun; ya da her iki metod melez bir şekilde olsun,farklı kimlikler üzerinde asimilasyon politikası uygulamak zorundadır. Ulus-devletin ulusunun ana materyalini oluşturacak olan millete, değişik kökenlerden gelen milletler de katıştırılarak, bunlar “ana unsur”a benzetilmeye çalışılır. Bu “benzetme” (asimilasyon da Fransızca’da benzetme anlamına gelir) yoluyla ulus inşaasında milletleri kaynaştıracak en önemli harç dakuşkusuz dindir (1). İttihat Terakki de Cumhuriyet de, Müslüman olan toplulukları (yalnız Kürtler epeyce “sorunlu” olmak üzere) Türklük potasında eritilebilir görmüşlerdir. Bu kimlik şemsiyesi altında özümsenmesi mümkün görülmeyen gayr-ıMüslim topluluklarsa, bilindik yöntemlerle (!) ülke topraklarından sökülüp atılmışlardır (Ermeniler, Rumlar,Asurîler,Yahudiler…). (2)

Asimilasyon Politikaları ve Lazlar’ın Payına Düşen : Yok Oluş !..

Egemenlerin ulus-devlet yaratma faaliyetlerinin olumsuz sonuçlarından Lazlar da diğer halklar kadar nasiplerini almışlardır. Bugün gelinen noktada, açıkça görülüyor ki, Laz kültürü ve kimliği korkunç bir erozyonla karşı karşıya kalmış, Laz dili artık bir kaç kuşak sonra konuşulmaması kuvvetle muhtemel diller arasında en baş sıralarda sayılmaya başlanmıştır. Müslüman olan halkların asimilasyonları konusunda Lazlar içi bir antiparantez açmak gerek zannımca.Devletin Kürt politikası zaten mâlum, ama görünen o ki, Kürt Sorunu’nun yakıcılığı sebebiyle diğer halklara uygulanan baskılar önemsizleşip, görünmezleşiyor. Hâlbuki Lazlar, devletin asimilasyon konusunda (Araplar’la birlikte) çokça önemsediği ve sürekli şüpheyle baktığı bir topluluk olmuş yıllar boyu. Bunun hem günümüzden (3); hem de geçmişten (4) örnekler sunarak rahatlıkla söylenebileceğini düşünüyorum . Söz konusu “özel ilgi”nin sebebiyse, elbette tek başına egemenlerin klasik inkârcı ve yok edici anlayışı değil. Zaten bu böyle olsaydı, Lazlar’a karşı devlette var olduğunu iddia ettiğimiz “özel ilgi” hayli gereksiz olacaktı. Lazlar’ın asimilasyonuna Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde özel ilgi gösterilmesinin ve Soğuk Savaş sonrası dönemde ortaya çıkan Laz kültür hareketinin çalışmalarına çoğu kez ket vurulmasının iki önemli sebebi varmış gibi geliyor bana. Bunlardan birincisi, Lazlar’ın Türkiye’de dar bir bölgede sıkışmış bir şekilde de olsa bir “toprak birliği”ne (Lazona) sahip olmasının yarattığı gereksiz paranoya. İkinci sebepse, Laz hareketinin (elbette Kürt hareketi dışındaki) Müslüman toplulukların etnik-kültürel hareketlerine kıyasla daha “politize” bir hareket görünümü arz etmesi (5). En nihayetinde üzerinde durduğumuz bu yok saymacı ve yok edici anlayış, Laz halkının kimliğini iğdiş etmiş, kültürünü aşındırmış ve dilini sonunda yok olmanın eşiğine getirmiştir .

Ne Yapabiliriz ?..

Dil ve kültür ölümü bir halkın yok oluşu anlamına geldiğine göre bunun trajik bir son olduğu sugötürmez bir gerçek.Bir dil, kimlik,kültür yok oluyorsa ve buna karşın, bir avuç insanın cılız sesi dışında ses çıkarılmıyorsa, ortada yanlış giden bir şeyler var demektir. Lazca ve Laz kültürünün ölümü, evrensel kültür mirasının büyük bir kaybı, halkımızın da utancı anlamına gelecektir. Dört bin yıldır varlığını sürdüren kadim ve direngen bir dilin, kültürün yok oluşunu sessizce izlemek, atalarımıza ve büyüdüğümüz topraklara olduğu kadar, ülkemize ve dünyamıza da kötülük olacaktır. Öyleyse el ele verip, birlikte hareket ederek, iş işten geçmeden işe koyulmalıyız. Lazca’nın yok olmasına karşı mücadeleye omuz vermeliyiz, birlik olmalıyız … Birlik olmalıyız … Hâkimin ezenlerin iktidarının değil, ezilenlerin kudretinin olduğu bir gelecek için !..

(1) Cumhuriyet’in katı lâiklik söylemine karşın, İslâm, Türkiye’de ulus inşaasında sık kullanılan, önemli bir enstrümandır.

(2) Zaman zaman Kürt, Çerkes, Laz gibi Müslüman topluluklar da sürgün politikalarının hedefi olmuşlardır. 1938 Dersim Sürgünü ve 80’lerden sonra Kürt bölgesindeki çatışmalar sebebiyle bölge halkının önemli bir kesiminin devletçe zorunlu iskâna tâbi tutulması bunların en önemlileridir.

(3) 1993 yılında Ogni dergisinin ilk sayısının DGM kararıyla toplatılması. 2000’de Mjora dergisinin ilk sayısının önce Pazar’da keyfî olarak sonra da “dergi künyesine sahip olmadığı” gerekçesiyle mahkeme kararıyla tüm yurtta toplatılması. Ya da faşist yayın organlarında Lazlar’ın kültürel faaliyetleriyle ilgili sık sık anti-propagandif ve provakatif neşriyat yapılması örnek verilebilir.

(4) “… yapılacak şeylerin en mühimi, bilhassa hudutlarda bulunan Lazlar’ın içerilere alınması ve bütün bu kavimler nerede olurlarsa olsunlar bunların toplu olan köylerinin dağıtılması bunun mümkün olmadığı yerlerde ve hâllerde en verimli ve en zengin köylerden başlayarak buralara yüzde elli nispetle Türk yerleştirmek ve buralarda okullar tesis ederek plânlı bir şekilde bunları Türkleştirmek … ” muhtemelen 1939-40 seneleri arasında yazılan “CHP Genel Sekreterliği’ne” başlıklı rapor. Bulut,Faik,Kürt Sorunu’nda Çözüm Arayışları, sf. 191, Ozan Yayıncılık, İstanbul, 1998

konuyla ilgili başka bir örnek için bkz. Laz Gazetesi Mustafa Kemal’in İmzasıyla Muzır Neşriyattan Sayıldı, Mavi Defter İnternet Dergisi. (29 Mayıs 2009’da erişildi).

(5) Bu “daha politize olma” durumuyla ilgili, Laz yayınları (dergi, web sitesi vs.) ve Gürcü, Çerkes vs. yayınları arasında karşılaştırmalı bir okuma yararlı olacaktır .

not: Yazıyla ilgili bir itirafta bulunmak, belki de asimilasyon politikalarının Lazlar üzerindeki olumsuz tesirleriyle ilgili bunca sözden daha etkili olacaktır. Bu yazı, önce Türkçe yazılıp, sonra Lazca’ya çevrilmiştir. Lazca’yı adamakıllı bir şekilde sonradan öğrenmiş olan yazar için, böyle uzunca sayılabilecek bir yazıyı doğrudan Lazca düşünüp yazmak maalesef neredeyse imkânsızdır !

İSMAİL GÜNEY YILMAZ

14.06.2009 / Ankara

Lazebura.Net LazuriNena.Com ProleterDevrim.Com